رابطه قرآن و فطرت
دین و فطرت// اصول ما در تفسیر قرآن کریم تاريخ انتشار: ۰۵ دی ۱۳۹۱ Tavsiye Et Yazdır

 

رابطه قرآن و فطرت
رابطه قرآن و فطرت در مثال طلاق
پرفسور عبدالعزیز بایندر
چکیده
فطرت به این معنی است : اصول و قوانین آفرینش و تغییر و توسعه آن، این چیزی است که زیرساخت اصلی کائنات می باشد. این به این معناست که آسمانها و زمین، انسان، حیوانات، گیاهان و چیزهای دیگر از آن تشکیل شده تحت تأثیر قوانین و اصول آن هستند. فطرت مبدأ اساسی در علم و فن آوری و روابط اجتماعی است، اما آن چه که مخالف فطرت است، برعکس توازن اجتماعی را به هم می زند. خداوند می فرماید:
ظَهَرَ الْفَسَادُ فِی الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِمَا کَسَبَتْ أَیْدِی النَّاسِ لِیُذِیقَهُم بَعْضَ الَّذِی عَمِلُوا لَعَلَّهُمْ یَرْجِعُونَ [۱]
پس روى خود را با گرایش تمام به حق به سوى این دین کن با همان سرشتى که خدا مردم را بر آن سرشته است آفرینش خداى تغییرپذیر نیست این است همان دین پایدار ولى بیشتر مردم نمى‏ دانند.
«أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ یَسْجُدُ لَهُ مَن فِی السَّمَاوَاتِ وَمَن فِی الْأَرْضِ وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ وَالنُّجُومُ وَالْجِبَالُ وَالشَّجَرُ وَالدَّوَابُّ وَکَثِیرٌ مِّنَ النَّاسِ وَکَثِیرٌ حَقَّ عَلَیْهِ الْعَذَابُ وَمَن یُهِنِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِن مُّکْرِمٍ إِنَّ اللَّهَ یَفْعَلُ مَا یَشَاءُ [۲]
دین رابطه انسان را با خدا تنظیم می کند. همچنین  رابطه انسان با انسان، رابطه انسان با طبیعت به ویژه ارتباط آن با محیطی که در آن زندگی می کند را تنظیم می کند.
فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ حَنِیفًا فِطْرَهَ اللَّهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْهَا لَا تَبْدِیلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذَلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ وَلَکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لَا یَعْلَمُونَ [۳]
   پس روى خود را با گرایش تمام به حق به سوى این دین کن با همان سرشتى که خدا مردم را بر آن سرشته است آفرینش خداى تغییرپذیر نیست این است همان دین پایدار ولى بیشتر مردم نمى‏ دانند.
 ما با فطرت در آیات خداوند در قرآن کریم آشنا شده ایم، اما به آنچه که خدا نازل کرده در کتاب محدود نمی شود بلکه در کتاب هایی که در باره کاینات نوشته شد هم مطرح است. [۴]
سَنُرِیهِمْ آیَاتِنَا فِی الْآفَاقِ وَفِی أَنفُسِهِمْ حَتَّى یَتَبَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ أَوَلَمْ یَکْفِ بِرَبِّکَ أَنَّهُ عَلَى کُلِّ شَیْءٍ شَهِیدٌ [۵]
به زودى نشانه‏ هاى خود را در افقها[ى گوناگون] و در دلهایشان بدیشان خواهیم نمود تا برایشان روشن گردد که او خود حق است آیا کافى نیست که پروردگارت خود شاهد هر چیزى است.
معرفتی که از دریافت ما از آیات آفاق (اطراف ما) و  انفس (از درون ما) به دست می آید،  مارا در ذهن مان آماده می کند تا  از معرفت کسب شده استفاده کنیم. این معرفت ذکر نامیده می شود و استحضار آن در ذهن را هم معرفت می گویند. [۶] و این معرفت در سازگاری و هماهنگی کامل با کتاب خداست.
به این خاطر است که  هر کس قرآن را می خواند اعتماد به نفس و آرامشش افزایش می یابد. رسول الله (ص) همیشه مردم را به تذکر دعوت می کردند. تذکر –  فعال کردن آنچه در ذهن است. وقتی که حضرت ابراهیم (ع) به مردم خطاب می کند- آیا متذکر نمی شوید؟ [۷]  – منظورش این است که آیا به آن معرفتی که در ذهن دارید رجوع نمی کنید؟ نمی خواهید اعتراف کنید که دارید اشتباه می کنید؟! همین “ذکر” کلمه مشترک است با کتاب الهی. الَّذِینَ آمَنُواْ وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُم بِذِکْرِ اللّهِ أَلاَ بِذِکْرِ اللّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ [۸]
   همان کسانى که ایمان آورده ‏اند و دلهایشان به یاد خدا آرام مى‏ گیرد آگاه باش که با یاد خدا دلها آرامش مى‏ یابد.
همچنین در آیه دیگر می فرماید:
إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ [۹]
بى ‏تردید ما ذکر( این قرآن)  را به تدریج نازل کرده‏ ایم و قطعا نگهبان آن خواهیم بود.
هر کس قرآن را با تدبر بخواند، خواهد یافت که آن ذکری که در آن موجود است با اطلاعات و تمایلات خودش هماهنگی دارد. لذا خداوند می گوید که:
الَّذِینَ آَمَنُوا وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِکْرِ اللَّهِ أَلَا بِذِکْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ [۱۰]
همان کسانى که ایمان آورده‏ اند و دلهایشان به یاد خدا آرام مى ‏گیرد آگاه باش که با یاد خدا دلها آرامش مى‏ یابد.
صحت معلومات انسان متوقف بر تطابق داشتن با آیات قرآن است. هر چه انسان آیات قرآنی و شگفتی های آفرینش را بیشتر درک کند، ثقافت و اطمینانش هم بیشتر می شود. هر موجودی در کاینات مخالف فطرت نیست، این انسان است که با فطرت مخالفت می کند و توازن را  بر هم می زند چون خداوند به او عقل، اراده و قدرت داد و او آن چه را که می خواهد انجام می دهد.
آن چیزی که انسان را به مخالفت با فطرت فرا می خواند – منافع، آرزوها و رغبت است. انسان در ابتدا ازاین کار، یعنی از مخالفتش با فطرت ناراحت می شود، اما بعداً به این مخالفت عادت کرده آنرا طبع جدید خود قرار می دهد و مخالفت با فطرت را چیز عادی تلقی می کند. شباهت ها خدشه دار می شود،  اما او از محاسبه خود اجتناب می ورزد.
 لَا یَزَالُ بُنْیَانُهُمُ الَّذِی بَنَوْا رِیبَهً فِی قُلُوبِهِمْ إِلَّا أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ وَاللَّهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ [۱۱]
همواره آن ساختمانى که بنا کرده‏ اند در دلهایشان مایه شک [و نفاق] است تا آنکه دلهایشان پاره پاره شود و خدا داناى سنجیده‏ کار است.
خطا وگناه مخالف سلوک فطرت است. صداقت و تقوی با فطرت همخوانی دارند، اما برای استمرارش به سعی تلاش نیاز دارد.
فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا *   قَدْ أَفْلَحَ مَن زَکَّاهَا* وَقَدْ خَابَ مَن دَسَّاهَا [۱۲]
که هر کس آن را پاک گردانید قطعا رستگار شد* و هر که آلوده ‏اش ساخت قطعا درباخت* و هر که آلوده‏ اش ساخت قطعا درباخت *
کسی که با فطرتش مخالفت کرد اولش ناراحت می شود، و بعد از این یا آن را ترک می کند و یا ادامه می دهد. اما ناراحتی او از این است که خداوند به او الهام می کند که دارد عاصی می شود. و این انذار است. نفس الهام شده اش می گوید : تو داری اشتباه می کنی، به این خاطر حین ارتکابش ناراحت می شود.
تقوا از افتادن به خطا محافظت می کند. انسان در این سلوک خوشحال می شود، چرا که خدا الهام می کند که این موافق فطرت است.
قرآن همان طوری که قبلا هم گفتیم کاملا موافق با فطرت است. در این زمانه خیلی مثال می توانیم بیاوریم. یکی از بارز ترین مثال ها در این زمینه مسأله طلاق را می آودیم.
ارتباط طلاق با فطرت
طلاق یکی از اشکال پایان دادن به ازدواج است. در آیات مربوط به طلاق مرد فاعل و زن مفعول بوده، لذا طلاق طبق قرآن کریم یک طرفه پایان دادن به ازدواج از طرف مرد است. او حد اکثر می تواند از حق استفاده کند. در قرآن همچنین حق پایان دادن به زندگی مشترک به زن هم داده شد:
وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِی عَلَیْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَلِلرِّجَالِ عَلَیْهِنَّ دَرَجَهٌ وَاللّهُ عَزِیزٌ حَکُیمٌ [۱۳]
و مانند همان [وظایفى] که بر عهده زنان است به طور شایسته به نفع آنان [بر عهده مردان] است و مردان بر آنان درجه برترى دارند و خداوند توانا و حکیم است.
این آیه در مورد پایان دادن به ازدواج است و آن  نشان می دهد  که در این موضوع، بین زن و شوهر تعادلی وجود دارد. آیه راجع به حق طلاق زن این است: وَلاَ یَحِلُّ لَکُمْ أَن تَأْخُذُواْ مِمَّا آتَیْتُمُوهُنَّ شَیْئًا إِلاَّ أَن یَخَافَا أَلاَّ یُقِیمَا حُدُودَ اللّهِ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلاَّ یُقِیمَا حُدُودَ اللّهِ فَلاَ جُنَاحَ عَلَیْهِمَا فِیمَا افْتَدَتْ بِهِ تِلْکَ حُدُودُ اللّهِ فَلاَ تَعْتَدُوهَا وَمَن یَتَعَدَّ حُدُودَ اللّهِ فَأُوْلَئِکَ هُمُ الظَّالِمُونَ [۱۴]
و براى شما روا نیست که از آنچه به آنان داده‏ اید چیزى بازستانید مگر آنکه [طرفین] در به پا داشتن حدود خدا بیمناک باشند پس اگر بیم دارید که آن دو حدود خدا را برپاى نمى‏ دارند در آنچه که [زن براى آزاد کردن خود] فدیه دهد گناهى بر ایشان نیست این است‏ حدود احکام الهى پس از آن تجاوز مکنید و کسانى که از حدود احکام الهى تجاوز کنند آنان همان ستمکارانند.
در آیه مربوط به پایان دادن به زندگی زناشویی از طرف زن دیگر کلمه طلاق به کار نرفته، بلکه “افتدا” استفاده شد. فاعل در افتدا زن است. افتدا برای زن یک تکلیف مالی می دهد. آن هم این است که باید مهریه و یا قسمتی از آن را به شوهر بدهد. خیلی از مرد ها می خواهند آن مهریه ای که داده بودند و یا هدیه را  پس بگیرند. قرآن چنین اجازه ای به مرد نمی دهد. در آیه دیگر آمده است:
یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ لاَ یَحِلُّ لَکُمْ أَن تَرِثُواْ النِّسَاء کَرْهًا وَلاَ تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُواْ بِبَعْضِ مَا آتَیْتُمُوهُنَّ إِلاَّ أَن یَأْتِینَ بِفَاحِشَهٍ مُّبَیِّنَهٍ وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ فَإِن کَرِهْتُمُوهُنَّ فَعَسَى أَن تَکْرَهُواْ شَیْئًا وَیَجْعَلَ اللّهُ فِیهِ خَیْرًا کَثِیرًا [۱۵]
اى کسانى که ایمان آورده ‏اید براى شما حلال نیست که زنان را به اکراه ارث برید و آنان را زیر فشار مگذارید تا بخشى از آنچه را به آنان داده ‏اید [از چنگشان به در] برید مگر آنکه مرتکب زشتکارى آشکارى شوند و با آنها به شایستگى رفتار کنید و اگر از آنان خوشتان نیامد پس چه بسا چیزى را خوش نمى‏ دارید و خدا در آن مصلحت فراوان قرار مى ‏دهد.
در آیه دیگر به حفظ حق زن پرداخته می گوید:
وَإِنْ أَرَدتُّمُ اسْتِبْدَالَ زَوْجٍ مَّکَانَ زَوْجٍ وَآتَیْتُمْ إِحْدَاهُنَّ قِنطَارًا فَلاَ تَأْخُذُواْ مِنْهُ شَیْئًا أَتَأْخُذُونَهُ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُّبِینًا [۱۶]
و اگر خواستید همسرى [دیگر] به جاى همسر [پیشین خود] ستانید و به یکى از آنان مال فراوانى داده باشید چیزى از او پس مگیرید آیا مى‏ خواهید آن [مال] را به بهتان و گناه آشکار بگیرید.
مرد برای این که می خواهد وارث زنش باشد نه طلاقش می دهد نه همسرداری می کند، در چنین شرایط سخت می توانست سالها بماند در چنین حالاتی کسانی که این زوج را خوب می شناسند باید وارد عمل شوند:
وَإِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَیْنِهِمَا فَابْعَثُواْ حَکَمًا مِّنْ أَهْلِهِ وَحَکَمًا مِّنْ أَهْلِهَا إِن یُرِیدَا إِصْلاَحًا یُوَفِّقِ اللّهُ بَیْنَهُمَا إِنَّ اللّهَ کَانَ عَلِیمًا خَبِیرًا [۱۷]
و اگر از جدایى میان آن دو [ زن و شوهر] بیم دارید پس داورى از خانواده آن [شوهر] و داورى از خانواده آن [زن] تعیین کنید اگر سر سازگارى دارند خدا میان آن دو سازگارى خواهد داد آرى خدا داناى آگاه است
اگر بعد از بررسی  به این نتیجه رسیدند که زن شوهر نمی توانند با هم زندکی کنند، زن می تواند از حق افتدا استفاده کند:
فَإِنْ خِفْتُمْ أَلاَّ یُقِیمَا حُدُودَ اللّهِ فَلاَ جُنَاحَ عَلَیْهِمَا فِیمَا افْتَدَتْ بِهِ تِلْکَ حُدُودُ اللّهِ فَلاَ تَعْتَدُوهَا وَمَن یَتَعَدَّ حُدُودَ اللّهِ فَأُوْلَئِکَ هُمُ الظَّالِمُونَ [۱۸]
اگر بیم دارید که آن دو حدود خدا را برپاى نمى ‏دارند در آنچه که [زن براى آزاد کردن خود] فدیه دهد گناهى بر ایشان نیست این است‏ حدود احکام الهى پس از آن تجاوز مکنید و کسانى که از حدود احکام الهى تجاوز کنند آنان همان ستمکارانند.
حبیبه دخترسهل انصاری با ثابت ابن قیس ازدواج کرده بود. یک روز پیامبر (ص)رفته بود نمازصبح دم در حبیبه را دید. پرسید تو کی هستی؟ کفت: دختر سهل هستم. وقتی  که پرسید چه می خواهد گفت که می خواهد از شوهرش جدا شود. تا شوهرش ثابت نیامده بود به پیامبر (ص) گفت که هر چه که او به من داده هنوز هست (از بین نرفته). وقتی که ثابت آمد پیامبر (ص) به او فرمود: اموالت را از زنت بگیر. بعد زنش هم پیش خانواده خودش ماند (خانه پدری). [۱۹] در آیه افتدا الله شرط گزاشت که از مرزی که خداوند قرار داده تجاوز نشود. در حالی که در آیه طلاق این شرط وجود ندارد. در پایان دادن امر ازدواج زن نمی تواند یک  طرفه عمل کند، اما مرد می تواند. لذا در قرآن  گفته شد: وَلِلرِّجَالِ عَلَیْهِنَّ دَرَجَهٌ
اما چون صحبت ما در باره طلاق است نه افتداء این جا به این مسأله خواهیم پرداخت. مرد با یک کلام طلاق را صادر می کند و این باید تا سه بار تکرار شود. طبق دیدگاه حنفیه، شافعیه، مالکیه و حنبلیه می تواند با یک جا گفتن این جمله طلاق صادر شود و این حال برای هر کس چیز سنگینی است. ما می خواهیم این مسأله را مطابق آیات قرآن بررسی کنیم.
طلاق در قرآن
در قرآن کریم چنین آمده:
الطَّلاَقُ مَرَّتَانِ فَإِمْسَاکٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِیحٌ بِإِحْسَانٍ وَلاَ یَحِلُّ لَکُمْ أَن تَأْخُذُواْ مِمَّا آتَیْتُمُوهُنَّ شَیْئًا إِلاَّ أَن یَخَافَا أَلاَّ یُقِیمَا حُدُودَ اللّهِ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلاَّ یُقِیمَا حُدُودَ اللّهِ فَلاَ جُنَاحَ عَلَیْهِمَا فِیمَا افْتَدَتْ بِهِ تِلْکَ حُدُودُ اللّهِ فَلاَ تَعْتَدُوهَا وَمَن یَتَعَدَّ حُدُودَ اللّهِ فَأُوْلَئِکَ هُمُ الظَّالِمُونَ * فَإِن طَلَّقَهَا فَلاَ تَحِلُّ لَهُ مِن بَعْدُ حَتَّىَ تَنکِحَ زَوْجًا غَیْرَهُ فَإِن طَلَّقَهَا فَلاَ جُنَاحَ عَلَیْهِمَا أَن یَتَرَاجَعَا إِن ظَنَّا أَن یُقِیمَا حُدُودَ اللّهِ وَتِلْکَ حُدُودُ اللّهِ یُبَیِّنُهَا لِقَوْمٍ یَعْلَمُونَ [۲۰]
طلاق [رجعى] دو بار است پس از آن یا [باید زن را] بخوبى نگاه داشتن یا به شایستگى آزاد کردن و براى شما روا نیست که از آنچه به آنان داده‏ اید چیزى بازستانید مگر آنکه [طرفین] در به پا داشتن حدود خدا بیمناک باشند پس اگر بیم دارید که آن دو حدود خدا را برپاى نمى‏ دارند در آنچه که [زن براى آزاد کردن خود] فدیه دهد گناهى بر ایشان نیست این است‏ حدود احکام الهى پس از آن تجاوز مکنید و کسانى که از حدود احکام الهى تجاوز کنند آنان همان ستمکارانند* و اگر [شوهر براى بار سوم] او را طلاق گفت پس از آن دیگر [آن زن] براى او حلال نیست تا اینکه با شوهرى غیر از او ازدواج کند [و با او همخوابگى نماید] پس اگر [شوهر دوم] وى را طلاق گفت اگر آن دو [همسر سابق] پندارند که حدود خدا را برپا مى‏ دارند گناهى بر آن دو نیست که به یکدیگر بازگردند و اینها حدود احکام الهى است که آن را براى قومى که مى ‏دانند بیان مى ‏کند.
 در آیه “طلاق مرتان” آمده است، دو بار و جزء من الزمان یعنی  در غیر زمان است، همزمان نیست. “ال” هم که پیش از طلاق آمده معرفه است، یعنی آن طلاقی که معلوم است دو بار است. اما خود طلاق چه بودنش در قرآن چنین آمده:
یَا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاء فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ وَأَحْصُوا الْعِدَّهَ وَاتَّقُوا اللَّهَ رَبَّکُمْ لَا تُخْرِجُوهُنَّ مِن بُیُوتِهِنَّ وَلَا یَخْرُجْنَ إِلَّا أَن یَأْتِینَ بِفَاحِشَهٍ مُّبَیِّنَهٍ وَتِلْکَ حُدُودُ اللَّهِ وَمَن یَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ لَا تَدْرِی لَعَلَّ اللَّهَ یُحْدِثُ بَعْدَ ذَلِکَ أَمْرًا* فَإِذَا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِکُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ فَارِقُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَأَشْهِدُوا ذَوَیْ عَدْلٍ مِّنکُمْ وَأَقِیمُوا الشَّهَادَهَ لِلَّهِ ذَلِکُمْ یُوعَظُ بِهِ مَن کَانَ یُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْیَوْمِ الْآخِرِ وَمَن یَتَّقِ اللَّهَ یَجْعَل لَّهُ مَخْرَجًا [۲۱]
اى پیامبر چون زنان را طلاق گویید در [زمان‏بندى] عده آنان طلاقشان گویید و حساب آن عده را نگه دارید و از خدا پروردگارتان بترسید آنان را از خانه‏ هایشان بیرون مکنید و بیرون نروند مگر آنکه مرتکب کار زشت آشکارى شده باشند این است احکام الهى و هر کس از مقررات خدا [پاى] فراتر نهد قطعا به خودش ستم کرده است نمى ‏دانى شاید خدا پس از این پیشامدى پدید آورد *پس چون عده آنان به سر رسید [یا] به شایستگى نگاهشان دارید یا به شایستگى از آنان جدا شوید و دو تن [مرد] عادل را از میان خود گواه گیرید و گواهى را براى خدا به پا دارید این است اندرزى که به آن کس که به خدا و روز بازپسین ایمان دارد داده مى‏ شود و هر کس از خدا پروا کند [خدا] براى او راه بیرون‏ شدنى قرار مى ‏دهد.
 مدت عده هم در آیه ۲۲۹ بقره آمده است. عبد الله ابن عمر  وقتی که همسرش حیض بود او را طلاق داد. زمانی که  پیامبر (ص) این خبر را شنید فرمود:  به او (زن عبد الله) بگویید که برگردد پیش شوهرش، تا از حیض پاک نشده از او جدا نشود. بعد از این که دفعه دوم بعد از حیض بعدی  پاک شد، اگر خواست با همسرش زندگی کند و اگر هم نخواست، قبل از این که با او نزدیکی کند، جدا شود. این عده زنان است که خداوند فرمود. [۲۲]
پس برای طلاق دادن زن او باید از حیض پاک باشد، و در حین پاکی خود نزدیکی نداشته باشد. کاری که عبد الله بن عمر کرده بود خلاف امر خداوند بوده لذا پیامبر صلی الله علیه وسلم امر کرد که این اشتباه اصلاح شود. در فرمایش خود پیامبر صلی الله علیه وسلم می گوید که نه یک بار بلکه دو بار حیض و پاک شود و به این نحو عبد الله را مجازات نموده بود.
آنچه که طبق قرآن است در مسأله طلاق در آیه ۲۲۹ بقره آمده است و این طلاق دو باره است و هر آنچه که خلاف آن باشد خلاف قرآن خواهد بود. در این حکمتی است، چرا که مرد در زمان حیض همسرش تمایلاتش کمتر می شود، چون نمی تواند با او رابطه جنسی داشته باشد بعد از پاک شدن تمایلات جنسی مرد به همسرش به اوج رسیده و اگر در این حال هم نزدیکی نکند، بیانگر این است که مرد در قرار خود ثابت هست. این امر جدایی بین زوجین را آسانتر می کند. طلاق که افتاد زن عده نگه داشتن را شروع می کند و این برای زنانی که عادت ماهانه دارند ۳ حیض با ۳ بار پاکی، برای زنان یائسه ۳ ماه و حامله ها تا موقعی که زایمان کنند می باشد. طبق آیه ۱ سوره طلاق زنی که در عده طلاق نشسته تا این مدت تمام نشود در خانه همسر می ماند نه مرد می تواند بگوید که زنش برود خانه پدرش و نه زن می تواند بگوید که می خواهد برود خانه پدرش.
با هم بودن زن و شوهر در مدت عده مهم است. اگر به دلایلی شوهر عجولانه تصمیم گرفته باشد در طول این مدت فرصت خوبی برای فکر کردن است. اگر عامل این جدایی کوتاهی از طرف زن باشد، در طول این مدت او می تواند کمبود های خودرا اصلاح کند. در طول مدت عده مرد می تواند قرار خودرا عوض کند. زن در مدت عده اش هیچ گونه محدودیتی در رفتارش  نسبت به شوهر ندارد، لذا می تواند علاقه او را جلب کند. در این مورد آمده:
لَا تَدْرِی لَعَلَّ اللَّهَ یُحْدِثُ بَعْدَ ذَلِکَ أَمْرًا
نمى ‏دانى شاید خدا پس از این پیشامدى پدید آورد (طلاق ۱) شاید به جای نفرت محبت بین زوجین پدید آید. در این که زن از خانه بیرون نمی شود امکان این که افراد با نیت شوم وارد صحنه  بشود را سلب می کند. در طول مدت (با این که در یک مکان بودند) نزدیک نشدن مرد به همسرش نشانگر این است که اختلاف بزرگی بین این دو وجود داشته و  ادامه زندگی به عنوان یک خانواده غیر ممکن است. در آیه گفته می شود که این حدود الله است و به عنوان حدود الله: ۱ عده؛ ۲٫ بیرون نکردن زن از خانه؛ ۳٫ بیرون نرفتن خود زنان از خانه.
حساب کردن مهلت عده بر مرد است. و این امر هم وادار می کند مرد را تا با همسرش در ارتباط باشد اگر او عده را محاسبه نکند در حالتی که می خواهد به همسرش برگردد می تواند به اشتباه گمان کند که مهلت گزشته و به این ترتیب حق خودرا از دست می دهد. اگر زن در مدت عده خود از خانه بیرون برود (خلاف شرع)، می تواند پیش دیگران مشکلات زندگی خود را تعریف کند از همسرش بدگویی کند و خبر این هم به شوهرش رسیده مسأله را پیچیده تر خواهد کرد. ضرری که از این رفتار خلاف شرع به وجود می آید اولا متوجه خود زوجین می شود. لذا در آیه گفته می شود:  این است احکام الهى و هر کس از مقررات خدا [پاى] فراتر نهد قطعا به خودش ستم کرده است.
زنان در طول مدت عده باید اطلاعات صحیح را به شوهر بدهند وقتی قرآن می فرماید: وَلاَ یَحِلُّ لَهُنَّ أَن یَکْتُمْنَ مَا خَلَقَ اللّهُ فِی أَرْحَامِهِنَّ إِن کُنَّ یُؤْمِنَّ بِاللّهِ وَالْیَوْمِ الآخِرِ [۲۳]
و اگر به خدا و روز بازپسین ایمان دارند براى آنان روا نیست که آنچه را خداوند در رحم آنان آفریده پوشیده دارند.
زن اگر حیض است نباید آن را پنهان کند. اگر این کار را کرد مرتکب گناه شود. در حمایت از زنان در قرآن آمده است که اگر مرد می خواهد پیش زنش در مدت عده برگردد، باید به خوبی رفتار کند و اگر هم می خواهد جدا شود این را هم با نیکی انجام دهد: فَإِمْسَاکٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِیحٌ بِإِحْسَانٍ [۲۴]
پس بخوبى نگاهشان دارید یا بخوبى آزادشان کنید.
باز در حمایت از زنان می گوید:
وَإِذَا طَلَّقْتُمُ النَّسَاء فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِکُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَلاَ تُمْسِکُوهُنَّ ضِرَارًا لَّتَعْتَدُواْ وَمَن یَفْعَلْ ذَلِکَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ وَلاَ تَتَّخِذُوَاْ آیَاتِ اللّهِ هُزُوًا وَاذْکُرُواْ نِعْمَتَ اللّهِ عَلَیْکُمْ وَمَا أَنزَلَ عَلَیْکُمْ مِّنَ الْکِتَابِ وَالْحِکْمَهِ یَعِظُکُم بِهِ وَاتَّقُواْ اللّهَ وَاعْلَمُواْ أَنَّ اللّهَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ
و چون آنان را طلاق گفتید و به پایان عده خویش رسیدند پس بخوبى نگاهشان دارید یا بخوبى آزادشان کنید و[لى] آنان را براى [آزار و] زیان رساندن [به ایشان] نگاه ندارید تا [به حقوقشان] تعدى کنید و هر کس چنین کند قطعا بر خود ستم نموده است و آیات خدا را به ریشخند مگیرید و نعمت ‏خدا را بر خود و آنچه را که از کتاب و حکمت بر شما نازل کرده و به [وسیله] آن به شما اندرز مى ‏دهد به یاد آورید و از خدا پروا داشته باشید و بدانید که خدا به هر چیزى داناست.
در جاهلیت مرد زنش را طلاق می داد و هر موقع که دلش می خواست به او بر می گشت و محدودیتی به نام عده وجود نداشت، مرد نامحدود بر می گشت و علاوه بر این وقتی هم دلش می خواست کاری می کرد که زنش نتواند ازدواج کند. قرآن به این ظلم پایان داده می فرماید:
وَإِذَا طَلَّقْتُمُ النَّسَاء فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِکُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَلاَ تُمْسِکُوهُنَّ ضِرَارًا لَّتَعْتَدُواْ وَمَن یَفْعَلْ ذَلِکَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ وَلاَ تَتَّخِذُوَاْ آیَاتِ اللّهِ هُزُوًا وَاذْکُرُواْ نِعْمَتَ اللّهِ عَلَیْکُمْ وَمَا أَنزَلَ عَلَیْکُمْ مِّنَ الْکِتَابِ وَالْحِکْمَهِ یَعِظُکُم بِهِ وَاتَّقُواْ اللّهَ وَاعْلَمُواْ أَنَّ اللّهَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ [۲۵]
و چون زنان را طلاق گفتید و عده خود را به پایان رساندند آنان را از ازدواج با همسران [سابق] خود چنانچه بخوبى با یکدیگر تراضى نمایند جلوگیرى مکنید هر کس از شما به خدا و روز بازپسین ایمان دارد به این [دستورها] پند داده مى‏شود [مراعات] این امر براى شما پربرکت‏ تر و پاکیزه‏ تر است و خدا مى ‏داند و شما نمى‏ دانید.
این که در قرآن فقط دو بار اجازه داده می شود که مرد به زنش برگردد با فطرت انسان هم سازگار است. چون اشتباهی که انجام می شود یک- دو بار بخشیده می شود، بار سوم دیگر بخشیده نمی شود. بنابرین در داستان موسی (ع) با حضرت خضرشاهد این هستیم. دو بار حضرت حضر موسی (ع) را بخشید ولی بار سوم که باز سؤال کرد، گفت از این به بعد باید جدا شویم:
قَالَ هَذَا فِرَاقُ بَیْنِی وَبَیْنِکَ سَأُنَبِّئُکَ بِتَأْوِیلِ مَا لَمْ تَسْتَطِع عَّلَیْهِ صَبْرًا [۲۶]
گفت این [بار دیگر وقت] جدایى میان من و توست به زودى تو را از تاویل آنچه که نتوانستى بر آن صبر کنى آگاه خواهم ساخت.
در روایتی از ابن عباس نقل شده است:  عبد یزید همسر خود ام رقانه را طلاق داد و با زنی از قبیله مزینه ازدواج کرد. روزی همین زن آمد پیش پیامبر (ص) و از عبد یزید چنین شکایت کرد او به تار موی خود اشاره کرد و گفت- نفعی که از او دارم به اندازه این هم نیست! مرا از او جدا کن پیامبر (ص) از آن زن درغضب شده و فرمود تا رقانه با برادرش را بیاورند. وقتی آنها آمدند، پیامبر (ص) به فرزندان عبد یزید اشاره کرده گفت: های مردم شما در این دوتا شباهتی به عبد یزید می بینید؟ در این یکی فلان چیزش و در آن یکی فلان شبیه پدرش نیست؟ مردم گفتند: آری، شبیه است! بعد پیامبر (ص) به عبد یزید گفتند که  زن از قبیله مزینه را طلاق داده (که او همین کار را کرد) به همسر سابقش برگردد. عبد یزید هم گفت که زن سابق را ۳ طلاقش داد. پیامبر (ص) گفت برگرد پیشش و این آیه را خواند: اى پیامبر چون زنان را طلاق گویید در [زمان‏بندى] عده آنان طلاقشان گویید و حساب آن عده را نگه دارید (طلاق ۱)
ابن عباس نقل می کند که پسر عبد یزید هم زنش را طلاق داده از این رنج می برد. آمده بود پیش پیامبر (ص) و آن حضرت چگونگی طلاق را پرسیدند و وقتی معلوم شد که در یک جا سه طلاق داده فرمودند که این فقط یک طلاق محسوب می شود. و او هم به همسر خودش برگشت. [۲۷]
انحراف در این مسأله بعد از خلافت عمر شروع شد چون طبق روایات از ابن عباس در دوران رسول الله (ص)، خلافت ابو بکر و عمر سه طلاق دادن در یک جلسه یک طلاق محسوب می شد.
عمر ابن الخطاب  رضی الله عنه گفته بود:
مردم در آن چیزی که با احتیاط عمل کنند، دارند با عجله تصمیم می گیرند. آیا آنها در چیزی که علیه خود باشد هم چنین خواهند کرد؟ [۲۸]
از روایتی که ابن عباس نقل کرد معلوم می شود که در مسأله طلاق تغییراتی ایجاد شد. مجاهد می گوید: من پیش ابن عباس بودم که یکی آمد پیشش و گفت: من زن خود را سه طلاق دادم. ابن عباس به فکر فرو رفت و یک مدت ساکت شد. فکر کردم او همسرش را بر می گرداند. ابن عباس گفت:  خودتان یک حماقتی انجام داده بعد ابن عباس ابن عباس می گویید. خداوند می فرماید:” نمى ‏دانى شاید خدا پس از این پیشامدى پدید آورد” تو از خدا نترسیدی و من راه چاره برایت نمی بینم. تو به خدا عصیان کردی. زنت هم از تو جدا شد. خداوند می فرماید:” اى پیامبر چون زنان را طلاق گویید در [زمان‏بندى] عده آنان طلاقشان گویید و حساب آن عده را نگه دارید” (طلاق، ۱؛) [۲۹]
امام مالک می گوید: عبد الله ابن عمر، عبد الله ابن عباس، عبد الله ابن مسعود، عمر ابن عبد العزیز و مروان ابن حکم هم همین دیدگاه را داشتند. [۳۰]
طلاق در سنت فقه
در مذاهب حنفی، شافعی، مالکی و حنبلی سه طلاقی که با یک لفظ داده شده باشد،  سه طلاق محسوب می شود. یعنی اگر یک نفر به همسرش بگوید که “تو را سه طلاق داده ام”،  این زن چه حایض و چه پاک باشد، چه این که در زمان پاکیش با او نزدیکی کرده باشد، و یا نکرده باشد هیچ فرقی نمی کند، بین زن شوهر طلاق صادر می شود.
برخی از این فقهاء ادعا می کنند که -ال- که در “الطلاق مرتان” آمده، ال – جنس است معنا چنین می شود: مرد حد أکثر می تواند دو بار همسرش را طلاق بدهد.  چون در طلاق سوم هیچ اختلافی نیست، ناچارند کل جمله را از اساس تغییر دهند. سرخسی چنین می گوید:
“الطلاق المباح فی دفعتین و دفعه ثالثه” یعنی طلاق دو بار مباح است و بار سوم است. [۳۱]
“و بار سوم است” را از آیه ۲۳۰ سوره بقره  گرفته بود که می فرماید:  “و اگر [شوهر براى بار سوم] او را طلاق گفت” می توان برداشت کرد. اگر حکم آیه  ۲۳۰ اضافه شود، احتمال این که در آیه ۲۲۹ سوده بقره ال کلمه الطلاق -ال- جنس باشد، نمی ماند. چرا که جمله اسمیه است که خودش معنی الطلاق مرتان را می فهماند. هر کسی که با ادبیات عرب آشنایی داشته باشد، خواهد دید که این جا می خواستند رأی خود را با زور توجیه کنند.
برخی دیگر گفتند که ال در آیه ۲۲۹، -ال- عهد است، و آن یک نوع طلاق را بیان می کند.آنان از  آیه قبلی استفاده کردند: وَالْمُطَلَّقَاتُ یَتَرَبَّصْنَ بِأَنفُسِهِنَّ ثَلاَثَهَ قُرُوَءٍ [۳۲]
و زنان طلاق داده شده باید مدت سه پاکى انتظار کشند–  و می گویندکه در این مطلب اشاره شده است.  ابن تیمیه از جمله کسانی است که این دیدگاه را دارد. [۳۳]
در حالی که در آیه چگونگی بودن طلاق را بیان نمی کند، بلکه احکام آن چه که بعد از طلاق انجام می گیرد را توضیح می دهد. آن چه که مربوط به چگونگی طلاق فقط در آیه اول سوره طلاق آمده است. به این دلیل نمی شود گفت که آن –ال- چیز دیگر را نشان می دهد.
به گفته ابن همام این آیه طلاقی را،  یعنی طلاق دو باره، بیان می کند که موافق سنت است. چون در باره طلاق سه بار در یک جا، اتفاقی موجود. [۳۴] اما چه طور می شود اتفاقی که بعد به وجود آمده به قرآن تحمیل شود؟!
خیلی از فقهاء گفتند که “مرتان ”  نشانگر همزمان نبودن آن است. کاسانی صاحب بدائع الصنائع از فقهاء مذهب حنفی جزء این فقهاء است.  خداوند می فرماید اگر می خواهید طلاق دهید، در دو دفعه این را انجام دهید.  این امر نشان می دهد که در یک دفعه طلاق دادن حرام است و یا مکروه [۳۵] جالب است که همه مذاهب چهارگونه قبول دارند که یک جا طلاق دادن کراهت دارد و یا حرام است.
در تفاسیر هم همین روش را پیش گرفتند. نه  در آیه ۲۲۹ بقره کلمه “مرتان” را خوب توضیح دادند، و نه آیه اول سوره طلاق را با آن آیه ربط داده اند. شاید گفته بنده یک ادعای بزرگ و بی اساس تلقی شود، اما  به همه تفاسیر رجوع کرده و ملاحظه کردم که همه آن ها معمولا یک دیگر را تکرار کرده اند. تفاسیر ابن کثیر، قاضی بیضوی، ابو سعود، فتح القدیر از مهمترین تفاسیر دارای این دیدگاه هستند.
نتیجه گیری
علمای اسلام مانند دانشمندان علوم و فن آوری باید متحول باشند وسعی کنند احکام را از قرآن کریم اکتشاف کنند.  اگر مثل دانشمندان اجتماعی به راه ایجاد احکام رو بیاورند، آن موجب می شود که احکام مغایر با فطرت انسان ابداع شود.  همان طور که دیدیم، قرآن حق طلاق را به مرد داده، اما نحوه  آن را متناسب با فطرت قرار داده. همچنین به زن هم حق ابطال ازدواج هم داده شده، اما طوری که همسران در دادگاه ها و جلو مردم یک دیگر را توهین نکنند و افتراء نگویند. فقها که به جای کشف حکم قرآنی، صادر کردن حکم را به عمل آورده اند. احکام طلاق را که کاملا با فطرت همخوانی دارد را با احکامی که خلاف فطرت است عوض کردند.   

 


[۱] روم؛ ۴۱؛

 

 

[۲] حج؛ ۱۸؛

 

 

[۳] روم؛ ۳۰؛

 

 

[۴] ر.ک: آل عمران، ۳/۵۸؛ الأعراف، ۷/۶۳؛ الحجر، ۱۵/ ۶، ۹؛ النحل، ۱۶/۴۴؛ الأنبیاء، ۲۱/۲، ۵۰، ۱۰۵؛ الفرقان، ۲۵/۱۸؛ یس، ۳۶/۱؛ ص، ۳۸/۸؛ القمر، ۵۴/۲۵٫

 

 

[۵] فصلت؛ ۵۳؛

 

 

[۶] مفردات ألفاظ القرآن ماده: ذکر؛

 

 

[۷] انعام؛ ۸۰؛

 

 

[۸] رعد؛ ۲۸؛

 

 

[۹] حجر؛ ۹؛

 

 

[۱۰] رعد؛ ۲۸؛

 

 

[۱۱] توبه؛ ۱۱۰؛

 

 

[۱۲] الشمس؛ ۸-۱۰؛

 

 

[۱۳] بقره؛ ۲۲۸؛

 

 

[۱۴] بقره ؛ ۲۲۹؛

 

 

[۱۵] نسا ۱۹؛

 

 

[۱۶] نسا ۲۰؛

 

 

[۱۷] نسا ۳۵؛

 

 

[۱۸] بقره ۲۲۹؛

 

 

[۱۹] الموطا؛ طلاق ۱۱؛ حدیث ۳۱؛

 

 

[۲۰] بقره، ۲۲۹ و ۲۳۰؛

 

 

[۲۱] طلاق، ۱،۲؛

 

 

[۲۲] این حدیث در اکثر کتاب های حدیثی در باب طلاق نقل شده است. مثل بخاری، مسلم، نسایی، ابن ماجه، ترمذی، دارمی، ابو داوود، الموطأ… متن حدیثی که آوردیم از صحیح بخاری باب طلاق گرفتیم؛

 

 

[۲۳] بقره ۲۲۸؛

 

 

[۲۴] بقره ۲۳۱؛

 

 

[۲۵] بقره  ۲۳۲؛

 

 

[۲۶]کهف، ۷۸؛

 

 

[۲۷] احمد بن حنبل، مسند. به قول ابن حنبل همه روات این حدیث ثقه بوده ؛

 

 

[۲۸] مسلم، طلاق، ۲ (۱۵، ۱۶ و ۱۷ (۱۴۰۲))؛ نسایی طلاق، ۸؛ ابو داوود طلاق، ۱۰؛

 

 

[۲۹] ابو داوود، طلاق ، ۱۰؛

 

 

[۳۰] الموطأ ، طلاق؛

 

 

[۳۱] سرخسی، المبسوط؛ ص ۵؛

 

 

[۳۲] بقره، ۲۲۸؛

 

 

[۳۳] احمد بن تیمیه؛ مجموعه الفتاوی؛ بیروت ۱۳۹۸؛ ص ۸۰؛

 

 

[۳۴] کمال ابن همام، محمد بن عبد الواحد السیواسی؛ شرح فتح القادر، دار الفرق؛ بیروت، ص ۷۰؛

 

 

[۳۵] علاء الدین الکاسانی، بدایع الصنایع فی ترتیب الشرایع، بیروت ۱۹۸۲، نشر دوم؛

 

 

Facebook'ta PaylaşTwitter'da Paylaş


 ملاحظات

  1. سوسن dedi ki:

    سلام، همخوانی احکام اسلامی با فطرت انسان لازم است؟ آیا می شود به فطرت خود شک کرد؟

  2. سارا dedi ki:

    سلام

    اگر تمامی احکام با فطرت ما سازگاری دارد چرا در آیات مختلف حق طلاق یک طرفه به مرد داده شده؟
    ایا این ستم نیست گه هرمردی هر زمان از هوس یا بخاطر مشکلی ساده زنش را طلاق دهد و هیچ گناهی هم در پیشگاه خداوند مرتکب نشده باشد؟
    ما می خواهیم پناه اول و آخرمان خدا باشد.
    چه طور به خداوند اتکا کنیم وقتی زمینه ی ظلم برای مردان این چنین باز شده.
    لطفا در این مورد توضیح دهید.

    • Hatice dedi ki:

      طلاق حقی است که هر دو طرف آن را دارند؛ زن هم می تواند طلاق بگیرد و به آن افتداء می گویند. مقاله در این زمینه داریم می توانید رجوع کنید

ابراز نظر  
نظر خود را درباره اين مطلب بيان کنيد *
 

شوهد 378 مرة/مرات