مسأله خلافت آدم در قرآن کریم
دین و فطرت// اصول ما در تفسیر قرآن کریم تاريخ انتشار: ۰۵ دی ۱۳۹۱ Tavsiye Et Yazdır

 

مسأله خلافت آدم در قرآن کریم (قسمت ۱)
خداوند متعال در قرآن مجید می فرماید:
وَإِذْ قَالَ رَبُّکَ لِلْمَلاَئِکَهِ إِنِّی جَاعِلٌ فِی الأَرْضِ خَلِیفَهً قَالُواْ أَتَجْعَلُ فِیهَا مَن یُفْسِدُ فِیهَا وَیَسْفِکُ الدِّمَاء وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِکَ وَنُقَدِّسُ لَکَ قَالَ إِنِّی أَعْلَمُ مَا لاَ تَعْلَمُونَ[۱]
و چون پروردگار تو به فرشتگان گفت من در زمین جانشینى خواهم گماشت [فرشتگان] گفتند آیا در آن کسى را مى‏ گمارى که در آن فساد انگیزد و خونها بریزد و حال آنکه ما با ستایش تو [تو را] تنزیه مى‏ کنیم و به تقدیست مى ‏پردازیم فرمود من چیزى مى ‏دانم که شما نمى دانید.
کسی که جای کسی را گرفته باشد خلیفه آن محسوب می شود. در خانواده هر انسانی جای بزرگتر را می گیرد، بعد از این جای یک شخص منصب دار را می تواند بگیرد. به نوبه خودش خود این انسان هم موقعیت را به دست کسی دیگر می سپارد.
بیمی که انسان در زندگی دارد این است که او می ترسد سمت و موقعیت خود را از دست دهد، لذا در قرآن آمده است که انبیا الهی مردم را از چنین دغدغه ای راحت می کردند و می گفتند:
وَمَا أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِیَ إِلَّا عَلَى رَبِّ الْعَالَمِینَ [۲]
و بر این [رسالت] اجرى از شما طلب نمى‏ کنم اجر من جز بر عهده پروردگار جهانیان نیست.
وقتی که خداوند فرمود می خواهد آدم را خلیفه قرار دهد، ملایکه گفتند:
 “ گفتند آیا در آن کسى را مى‏ گمارى که در آن فساد انگیزد و خونها بریزد“در جواب آنان این را انکار نکرد، بلکه گفت آن چه را که شما نمی دانید او می داند.
اگر به آیه نگاه کنیم خواهیم فهمید که الله انسان را خلیفه خود قرار داد. اما خلیفه همان طوری که در بالا گفتیم، جانشین است، کسی که جای دیگری را که از این به بعد نمی تواند در جای خود بماند، بگیرد. اما این قول راجع به خدا درست نیست. لذا انسان به این معنی نمی تواند خلیفه خدا باشد. انسان می تواند فقط خلیفه انسان شود. همه ی آیات مربوطه همین مطلب را می رسانند. [۳]
در آیه مربوط به داوود (ع) چنین آمده:
یَا دَاوُودُ إِنَّا جَعَلْنَاکَ خَلِیفَهً فِی الْأَرْضِ فَاحْکُم بَیْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ وَلَا تَتَّبِعِ الْهَوَى فَیُضِلَّکَ عَن سَبِیلِ اللَّهِ إِنَّ الَّذِینَ یَضِلُّونَ عَن سَبِیلِ اللَّهِ لَهُمْ عَذَابٌ شَدِیدٌ بِمَا نَسُوا یَوْمَ الْحِسَابِ [۴]
اى داوود ما تو را در زمین خلیفه [و جانشین] گردانیدیم پس میان مردم به حق داورى کن و زنهار از هوس پیروى مکن که تو را از راه خدا به در کند در حقیقت کسانى که از راه خدا به در مى ‏روند به [سزاى] آنکه روز حساب را فراموش کرده‏ اند عذابى سخت‏ خواهند داشت.
قَالُواْ أُوذِینَا مِن قَبْلِ أَن تَأْتِینَا وَمِن بَعْدِ مَا جِئْتَنَا قَالَ عَسَى رَبُّکُمْ أَن یُهْلِکَ عَدُوَّکُمْ وَیَسْتَخْلِفَکُمْ فِی الأَرْضِ فَیَنظُرَ کَیْفَ تَعْمَلُونَ [۵]
[قوم موسى] گفتند پیش از آنکه تو نزد ما بیایى و [حتى] بعد از آنکه به سوى ما آمدى مورد آزار قرار گرفتیم گفت امید است که پروردگارتان دشمن شما را هلاک کند و شما را روى زمین جانشین [آنان] سازد آنگاه بنگرد تا چگونه عمل مى ‏کنید.
در باره مسأله خلافت بین دو عالم بزرگ اسلام آقای بایندر (نگارنده این مقاله) و آقای باروخان این بحث علمی صورت گرفته است:
آقای بایندر:   انسان می تواند نماینده خدا باشد؟
آقای باروخان: خیر، الله چنین چیزی را حتی به پیامبر خود هم نسپارد، چه برسد به سایر افراد.
آقای بایندر:  آیا انسان می تواند خلیفه خدا باشد؟
آقای باروخان: بله، چون در قرآن آمده است که خداوند به فرشتگان گفت که می خواهد خلیفه در زمین خلق کند.
آقای بایندر:   آیا نماینده بودن بالاتر است، یا خلیفه بودن؟
آقای باروخان: طبیعی که خلیفه بودن بالاتر است، چرا که نماینده وکالتش خیلی محدودتر است.
آقای بایندر:   آیا انسانی که نمی تواند نماینده باشد، می تواند خلیفه باشد؟
آقای باروخان: احسنت! واقعا راست می گویید. اما آن وقت شما آیه مذکور را چه طور تفسیر می کنید؟
آقای بایندر:  وقتی  آیه ۳۰ سوره بقره را می خواهیم تفسیر کنیم، باید بفهمیم که خلیفه این جا به این معنا است: خداوند انسان را به عنوان خلیفه یعنی کسی که به نسبت خالف- سالف باشد آفرید. انسان جاگزین انسان قبلیست. نمی توانیم خلیفه را به معنایی که اکثر اختیار کردند قبول کنیم، چون این با ذات اقدس الهی سازگار نمی آید، و هم با معنای لغوی این کلمه سازگاری ندارد. چه طور کسی که به قول فرشتگان، خونریز و فاسد هست، خلیفه خدا باشند؟!
آقای باروخان: من از جواب تان قانع شدم. 
مسأله خلافت آدم در قرآن کریم   (ادامه بحث)
خلیفه: جاگزین، جانشین. جانشین کسی که جای کسی دیگررا که به تقاضای شرایط تاریخی، یا جریانات طبیعی (مثل رابطه پدر- پسر) می گیرد. اما این جانشینی می تواند به زور هم به دست آمده باشد. برای توضیح بیشتر این مسأله و روشن ساختن واژه “خلیفه” به قواعد زبان عربی مراجعه می کنیم:
در آیه کریمه کلمه خلیفه در وزن فعیل آمده ست که در زبان عربی این وزن هم برای فاعل و هم برای مفعول می آید. اینجا خلیفه بر وزن مفعول آمده است و معنی آن این است که بعد از آدم علیه السلام انسان های دیگر خواهند آمد. اما اگر کلمه خلیفه را به وزن فاعل قبول کنیم (همان طوری که تقریباً همه مفسرین معنی کردند)، معنای آن این خواهد بود که آدم علیه السلام خلیفه، جانشین خدا است. وقتی که خداوند به فرشتگان گفت: “من در زمین خلیفه خواهم آفرید، فرشتگان آنچه در قلمرو حیوانات اتفاق می افتد را به یاد آوردند. مثلاً دو تا خروس نمی توانند در یک قلمرو باشند. یکی دیگری را یا از قلمرو حذف می کند یا آن را می کشد و یا مجروح می کند. در عین حال مرغ ها در این مبارزه هیچ شرکت نمی کنند. حالات شبیه به این حال در دیگر جانداران هم دیده می شود.
مبارزه فقط بین جانداران نر صورت می گیرد. اما در انسان برای قدرت طلبی در مبارزات زنان هم دخیل هستند و شرکت هم می کنند. با درک کردن این امر فرشتگان به خداوند تقریباً چنین گفتند:
آنانی را که  اختلاط و بی نظمی به وجود می آورند، خونریزی به پا می کنند  تو می خواهی  بیافرینی؟ هر چه را که انجام می دهی نیک می کنی و ما تسلیم خواسته تو هستیم.
خداوند نگفت که این طور نمی شود، یعنی قول فرشتگان را انکار نکرد، چون انسان مثل حیوان رفتار کند خیلی خطرناکتر از حیوان می شود. این مسأله در آیه ۴۱ سوره روم واضح مطرح شده است:
وَعَلَّمَ آدَمَ الأَسْمَاء کُلَّهَا ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلاَئِکَهِ فَقَالَ أَنبِئُونِی بِأَسْمَاء هَـؤُلاء إِن کُنتُمْ صَادِقِینَ   [۶]
و [خدا] همه نامها را به آدم آموخت‏ سپس آنها را بر فرشتگان عرضه نمود و فرمود اگر راست مى گویید از اسامى اینها به من خبر دهید.
نام کلمه ایست که برای توصیف چیزی و برای احیا کردن آن در ذهن بر اشیا گذاشته می شود. این طور آن اشیا تعریف می شوند و معلوم می شود که برای چه هستند. این اطلاعات محرمانه بود که خداوند به آدم علیه السلام آموخته بود.
وَعَلَّمَ آدَمَ الأَسْمَاء کُلَّهَا ” ضمیر “ها” که این جا آمده به اشیای جمع غیر عاقل دلالت می کند. اما در “ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلاَئِکَهِ ” ضمیر “-هم” بر جمع عاقل دلالت دارد. بنابراین، فرشتگان راجع به اشیا آن هارا غیر می پنداشتند ، در حالی که این اشیا در درون خود هوشمندی داشتند. به عبارت دیگر فرشتگان ظاهر اشیا را درک می کردند و آدم درون آن را. عقل این امکان را به انسان داده که او از چیز هایی که ظاهرا هیچ هوشی ندارد، به نفع خود استفاده کند, خلاقیت انسان را شکوفا کرد. به فرشتگان یک چیز دیگر هم عرضه شده بود که آن هم این است که فرشتگان فهمیدند که انسان از علمی که به او اعطا شد استفاده خواهد کرد. این علمی است که در ظاهر اشیا دیده نمی شود لذا خداوند آن را علم غیب نامیده، به فرشتگان گفت: أَلَمْ أَقُل لَّکُمْ إِنِّی أَعْلَمُ غَیْبَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ [۷]
فرمود آیا به شما نگفتم که من نهفته آسمانها و زمین را مى‏ دانم.
پس آدم آن چه را که ملایکه نمی توانند ببینند آموخته بود. برتری انسان از فرشتگان هم در این علم است. اما این علم پیش آن علمی که خداوند متعال دارد، چیزی نیست، خداوند می فرماید:
 وَلاَ یُحِیطُونَ بِشَیْءٍ مِّنْ عِلْمِهِ إِلاَّ بِمَا شَاء [۸]
و به چیزى از علم او جز به آنچه بخواهد احاطه نمى ‏یابند.
پس آگاهترین انسان آدم علیه السلام است.
آن چه فرشتگان نمی دانستند خلافت در علم و تمدن بود. در علم و تمدن مجادله داشتن زیبا است و عامل پیشرفت است، در آن خون ریزی نبوده، برای ادامه زندگی رقیب ها مانع  نمی شود. اما آن خلافتی که بین حیوانات وجود دارد (و این را فرشتگان در نظر داشتند) برای رسیدن به قدرت است و خون ریزی در پی دارد. برای جلوگیری از این نوع جدال قوانین به وجود می آید، سازمان های اجرای قانون و دادگاه ها ایجاد می شوند.
خلاصه:
اگر با دقت مسأله خلافت آدم علیه السلام را با کنار هم گزاشتن آیات مربوط بررسی کنیم، خواهیم دید که معنای “خلیفه” آن طوری که اکثرا معتقد اند نیست، بلکه به معنای مخلوف (اسم مفعول)است. یعنی انسان طوری آفریده شد در زمین که یکی پس از دیگری خواهد آمد و جانشین قبلی خود می شود.


[۱] بقره ۳۰؛
[۲] شعرا، ۱۲۷؛
[۳] آیات مذکور زیاد هستند (۲۰ تا) مثل:/۳۰, ۶۶; ۳/۱۷۰, ۴/۹, ۶/۱۳۳, ۱۶۵; ۷/۶۹, ۷۴, ۱۲۹, ۱۶۹; ۱۰/۱۴, ۷۳; ۱۱/۵۷, ۱۳/۱۱, ۱۷/۷۶, ۱۹/۵۹, ۲۴/۵۵, ۲۷/۶۲, ۳۵/۳۹, ۳۸/۲۶٫
[۴] صاد، ۲۶؛
[۵] اعراف، ۱۲۹؛
[۶] روم، ۴۱؛
[۷] بقره، ۳۳؛
[۸] بقره ۲۵۵؛
Facebook'ta PaylaşTwitter'da Paylaş


 ملاحظات

  1. فاطمه dedi ki:

    در ابتدا فکر کردم که یعنی انسان جانشین موجودات دیگر است اما با عبارت انتهایی مشکلم بر طرف شد.بسیار عالی بود .

  2. این مقاله کمی پیچیده است لطفا بی زحمت با زبان گویاتر و نه علمی بحث را دنبال کنید
    با تشکر

  3. مرضیه dedi ki:

    سلام علیکم
    میخواستم بپرسم که مقصود از امانت در آیه (انا عرضنا الامانه علی السمائ و الارض و الجبال…) چیست؟

ابراز نظر  
نظر خود را درباره اين مطلب بيان کنيد *
 

شوهد 602 مرة/مرات