پرسش
«میثاق غلیظ» یا پیمان استواری که زنان از شوهران خود می‌گیرند، چیست؟ با توجه به اینکه «میثاق» باید امری روشن، جدی و مورد توافق باشد و ظاهراً از سوی مرد بر عهده گرفته می‌شود، نه اینکه امری متقابل باشد، چگونه می‌توان آن را به «محبت و رحمت» معنا کرد؛ چنان‌که در برخی صفحات و وب‌سایت‌ها گفته شده است؟
پاسخ
برای پاسخ به این پرسش، نخست باید میان مودت و رحمت و میثاق غلیظ تفاوت گذاشت.
خداوند متعال «مودت و رحمت» را از نشانه‌های خود قرار داده و آن را میان زن و شوهر قرار داده است؛ بنابراین، این رابطه امری متقابل و مشترک میان دو طرف است. به همین دلیل، خداوند می‌فرماید:
﴿وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا لِتَسْكُنُوا إِلَيْهَا وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً، إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ﴾
روم: ۲۱
«و از نشانه‌های او این است که از خود شما برایتان همسرانی آفرید تا در کنار آنان آرامش یابید و میان شما محبت و رحمت قرار داد. بی‌گمان در این امر، نشانه‌هایی است برای مردمی که می‌اندیشند.»
بنابراین، «مودت و رحمت» نمی‌تواند همان «میثاق غلیظ» باشد؛ زیرا مودت و رحمت، رابطه‌ای متقابل میان زن و شوهر است، در حالی که میثاق، بر مجموعه‌ای از تعهدات و مسئولیت‌های مشخص دلالت دارد.
مفهوم «میثاق غلیظ»
برای فهم معنای «میثاق غلیظ» باید به کاربرد واژهٔ «میثاق» در قرآن کریم توجه کنیم.
«میثاق» از ریشهٔ «وثق» گرفته شده و بر استواری، محکم‌کردن، تأکید و تضمین یک تعهد دلالت دارد. از همین معناست که تعبیرهایی مانند «وثیقه»، «توثیق قرارداد» و «اعتماد» به کار می‌روند. هنگامی که یک قرارداد یا تعهد مستند و محکم می‌شود، هدف آن حفظ حقوق طرفین و جلوگیری از سهل‌انگاری، تفسیر خودسرانه یا نقض تعهد است.
از سوی دیگر، میثاق می‌تواند مجموعه‌ای از اصول و قواعدی باشد که روابط میان افراد را تنظیم کرده و مسئولیت‌های آنان را مشخص می‌کند. بنابراین، هنگامی که خداوند از «میثاق» سخن می‌گوید، سخن از یک تعهد ساده و عاطفی نیست؛ بلکه سخن از تعهدی الزام‌آور است که حقوق و مسئولیت‌هایی بر اساس آن شکل می‌گیرد.
نمونهٔ روشن آن، میثاقی است که خداوند از پیامبران گرفته است:
﴿وَإِذْ أَخَذْنَا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثَاقَهُمْ وَمِنْكَ وَمِنْ نُوحٍ وَإِبْرَاهِيمَ وَمُوسَىٰ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ، وَأَخَذْنَا مِنْهُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا. لِيَسْأَلَ الصَّادِقِينَ عَنْ صِدْقِهِمْ، وَأَعَدَّ لِلْكَافِرِينَ عَذَابًا أَلِيمًا﴾
احزاب: ۷–۸
«و هنگامی که از پیامبران پیمانشان را گرفتیم، و نیز از تو و نوح و ابراهیم و موسی و عیسی پسر مریم؛ و از آنان پیمانی استوار و محکم گرفتیم؛ تا خداوند از راستگویان دربارهٔ راستگویی‌شان بپرسد و برای کافران عذابی دردناک آماده کرده است.»
این آیه نشان می‌دهد که میثاق، با تعهد و مسئولیت ارتباط دارد. پیامبران در برابر امت‌های خود مسئولیت‌هایی بر عهده داشتند و در مقابل، امت‌ها نیز موظف به پذیرش و پایبندی به آن بودند.
بنابراین، هنگامی که قرآن «میثاق» را با صفت «غلیظ» توصیف می‌کند، بر شدت، اهمیت و استواری آن تعهد تأکید می‌شود؛ تعهدی که نقض آن پیامدهای جدی در پی دارد.
خداوند همین معنا را دربارهٔ بنی‌اسرائیل نیز بیان می‌کند:
﴿وَرَفَعْنَا فَوْقَهُمُ الطُّورَ بِمِيثَاقِهِمْ وَقُلْنَا لَهُمُ ادْخُلُوا الْبَابَ سُجَّدًا وَقُلْنَا لَهُمْ لَا تَعْدُوا فِي السَّبْتِ وَأَخَذْنَا مِنْهُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا﴾
نساء: ۱۵۴
«و به سبب پیمانی که از آنان گرفته بودیم، کوه طور را بر فراز آنان برافراشتیم و به آنان گفتیم: سجده‌کنان از دروازه وارد شوید، و به آنان گفتیم: در روز شنبه تجاوز نکنید، و از آنان پیمانی استوار و محکم گرفتیم.»
میثاق غلیظ در زندگی زناشویی
با توجه به این معنا، «میثاق غلیظ» در ازدواج را می‌توان مجموعهٔ حقوق، تعهدات و مسئولیت‌هایی دانست که خداوند برای زندگی زناشویی تعیین کرده و به‌ویژه مسئولیت‌هایی را که بر عهدهٔ شوهر قرار داده است، مشخص نموده است.
این میثاق تنها به زمان استمرار زندگی مشترک محدود نمی‌شود، بلکه از آغاز ازدواج تا زمان جدایی و حتی دوران پس از طلاق، حقوق زن را دربرمی‌گیرد.
۱. حقوق زن در دوران زندگی مشترک
میثاق الهی در ازدواج از شکل‌گیری صحیح رابطه آغاز می‌شود؛ یعنی رابطه‌ای که بر اساس ازدواج مشروع و با رعایت حدود الهی شکل گرفته باشد، نه بر اساس روابط پنهانی، روابط نامشروع یا ارتباطاتی که خارج از چارچوب خانواده قرار دارد.
پس از آن، حقوق مالی زن مطرح می‌شود؛ از جمله مهر، نفقه، تأمین مسکن مناسب و هزینه‌های زندگی. خداوند می‌فرماید:
﴿الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاءِ بِمَا فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلَىٰ بَعْضٍ وَبِمَا أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوَالِهِمْ…﴾
نساء: ۳۴
«مردان بر زنان سرپرست و مسئول‌اند، به سبب آنکه خداوند برخی را بر برخی برتری‌هایی بخشیده و نیز به سبب آنکه از اموال خود هزینه می‌کنند…»
در کنار حقوق مالی، زن از حقوق معنوی نیز برخوردار است؛ از جمله حق برخورداری از رابطهٔ زناشویی، حمایت، مراقبت و رعایت نیازهای روحی و جسمی. قرآن کریم این اصل کلی را چنین بیان می‌کند:
﴿وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ﴾
بقره: ۲۲۸
«و برای زنان، حقوقی همانند وظایفی است که بر عهدهٔ آنان است، به شایستگی و بر اساس عرف پسندیده.»
بنابراین، زندگی زناشویی در منطق قرآن تنها مجموعه‌ای از وظایف زن نیست؛ بلکه زن نیز در برابر شوهر حقوقی دارد و این حقوق بخشی از همان میثاق الهی است.
میثاق الهی در هنگام بروز اختلاف و جدایی
این میثاق با بروز اختلاف یا حتی پایان زندگی مشترک از میان نمی‌رود. قرآن کریم برای مراحل مختلف اختلاف و جدایی نیز چارچوب مشخصی تعیین کرده است.
در مرحلهٔ نخست، هنگام بیم از نشوز، راهکارهای اصلاحی مطرح می‌شود:
﴿وَاللَّاتِي تَخَافُونَ نُشُوزَهُنَّ…﴾
نساء: ۳۴
و اگر اختلاف به مرحلهٔ شقاق برسد، قرآن دخالت خانواده‌ها برای اصلاح را مطرح می‌کند:
﴿وَإِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَيْنِهِمَا فَابْعَثُوا حَكَمًا مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَمًا مِنْ أَهْلِهَا…﴾
نساء: ۳۵
حتی اگر سرانجام زندگی مشترک به طلاق منتهی شود، حقوق زن همچنان محفوظ است. مرد حق ندارد او را تحت فشار قرار دهد تا از بخشی از حقوق خود صرف‌نظر کند:
﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّسَاءَ كَرْهًا، وَلَا تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مَا آتَيْتُمُوهُنَّ…﴾
نساء: ۱۹
«ای کسانی که ایمان آورده‌اید! برای شما حلال نیست که زنان را به اکراه به ارث ببرید، و آنان را تحت فشار قرار ندهید تا بخشی از آنچه به آنان داده‌اید بازپس گیرید…»
همچنین در دوران عده، زن نباید از خانه بیرون رانده شود و حقوق او باید رعایت گردد:
﴿يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ وَأَحْصُوا الْعِدَّةَ وَاتَّقُوا اللَّهَ رَبَّكُمْ لَا تُخْرِجُوهُنَّ مِنْ بُيُوتِهِنَّ وَلَا يَخْرُجْنَ إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ لَا تَدْرِي لَعَلَّ اللَّهَ يُحْدِثُ بَعْدَ ذَلِكَ أَمْرًا﴾
طلاق: ۱
«ای پیامبر! هنگامی که زنان را طلاق می‌دهید، آنان را در زمان مناسب برای آغاز عده طلاق دهید و مدت عده را بشمارید و از خدا، پروردگارتان، پروا کنید. آنان را از خانه‌هایشان بیرون نکنید و خودشان نیز بیرون نروند، مگر آنکه مرتکب کار زشت آشکاری شوند. اینها حدود خداست و هر کس از حدود خدا تجاوز کند، به خویشتن ستم کرده است. تو نمی‌دانی، شاید خداوند پس از آن امری تازه پدید آورد.»
تمام این حقوق و احکام که در آیات گوناگون به تفصیل آمده‌اند، در یک اصل کلی نیز خلاصه شده‌اند:
﴿وَإِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ، وَلَا تُمْسِكُوهُنَّ ضِرَارًا لِتَعْتَدُوا، وَمَنْ يَفْعَلْ ذَٰلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ، وَلَا تَتَّخِذُوا آيَاتِ اللَّهِ هُزُوًا، وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَمَا أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْكِتَابِ وَالْحِكْمَةِ يَعِظُكُمْ بِهِ، وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ﴾
بقره: ۲۳۱
«و هنگامی که زنان را طلاق دادید و به پایان عدهٔ خود نزدیک شدند، یا به شایستگی آنان را نگه دارید یا به شایستگی رها کنید؛ و آنان را برای زیان‌رساندن و تجاوز به حقوقشان نگه ندارید. هر کس چنین کند، به خود ستم کرده است. آیات خدا را به ریشخند نگیرید. و نعمت خدا را بر خود و آنچه از کتاب و حکمت بر شما نازل کرده و شما را به وسیلهٔ آن پند می‌دهد، به یاد آورید. از خدا پروا کنید و بدانید که خداوند به هر چیزی داناست.»
میثاق غلیظ و مسئلهٔ ازدواج مجدد
یکی از مواردی که به‌روشنی نشان می‌دهد «میثاق غلیظ» با حقوق و تعهدات مشخص ارتباط دارد، مسئلهٔ ازدواج مرد با زن دیگر است.
اگر مرد بخواهد همسر خود را با زن دیگری جایگزین کند، حق ندارد از حقوق مالی همسر نخست چیزی را پس بگیرد؛ حتی اگر مهر فراوانی به او داده باشد:
﴿وَإِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدَالَ زَوْجٍ مَكَانَ زَوْجٍ وَآتَيْتُمْ إِحْدَاهُنَّ قِنْطَارًا فَلَا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئًا، أَتَأْخُذُونَهُ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا﴾
نساء: ۲۰
«و اگر خواستید همسری را جایگزین همسر دیگری کنید و به یکی از آنان مال فراوانی داده باشید، چیزی از آن بازپس نگیرید. آیا می‌خواهید آن را با تهمت و گناه آشکار بگیرید؟»
سپس قرآن کریم با لحنی بسیار تأمل‌برانگیز می‌فرماید:
﴿وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ وَقَدْ أَفْضَىٰ بَعْضُكُمْ إِلَىٰ بَعْضٍ وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا﴾
نساء: ۲۱
وچگونه آن را بازپس می گیرید در حالی که شما با یکدیگرآمیزش نموده اید،وآنان (هنگام عقد ازدواج ) ازشما پیمانی محکم واستوارگرفته اند؟!
این آیه نشان می‌دهد که رابطهٔ زناشویی در قرآن کریم صرفاً یک پیوند عاطفی نیست؛ بلکه پیوندی حقوقی و اخلاقی است که بر اساس آن، زن و شوهر در برابر یکدیگر تعهداتی پیدا می‌کنند.
نتیجه‌گیری
بنابراین، «میثاق غلیظ» را نباید صرفاً به محبت و رحمت میان زن و شوهر معنا کرد. محبت و رحمت نعمتی الهی و رابطه‌ای متقابل است که خداوند میان زوجین قرار داده است؛ اما میثاق غلیظ، مجموعه‌ای از تعهدات، حقوق و مسئولیت‌هایی است که خداوند برای حفظ حرمت و استواری خانواده مقرر کرده است.
این میثاق، زندگی مشترک را از آغاز تا پایان دربرمی‌گیرد: از شکل‌گیری صحیح ازدواج و رعایت حقوق مالی و معنوی زن گرفته تا شیوهٔ برخورد با اختلاف، طلاق، دوران عده و حفظ حقوق زن پس از جدایی.
ازاین‌رو، میثاق الهی در ازدواج و طلاق را می‌توان همچون چارچوبی دانست که حقوق زن را حفظ کرده و از تبدیل رابطهٔ زناشویی به عرصه‌ای برای ظلم، فشار و سوءاستفاده جلوگیری می‌کند.
خداوند هشدار داده است که آیات او نباید وسیلهٔ بازی و دست‌مایهٔ بی‌اعتنایی قرار گیرد:
﴿وَلَا تَتَّخِذُوا آيَاتِ اللَّهِ هُزُوًا، وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَمَا أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْكِتَابِ وَالْحِكْمَةِ يَعِظُكُمْ بِهِ، وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ﴾
بقره: ۲۳۱ و آیات خدا را به مسخره نگیرید.و نعمت خدا را بر خود و آ نچه را که از کتاب(قرآن) و حکمت بر شما نازل کرده و شما را با آن پند می دهد، به یاد بیاورید و از خدا بترسید و بدانید که خدا به همه چیز داناست.
همچنین دربارهٔ تجاوز از حدود این میثاق می‌فرماید:
﴿الطَّلَاقُ مَرَّتَانِ… تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلَا تَعْتَدُوهَا، وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَأُولَٰئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ﴾
بقره: ۲۲۹
«طلاق دو بار است… اینها حدود خداست، پس از آنها تجاوز نکنید؛ و هر کس از حدود خدا تجاوز کند، آنان همان ستمکاران‌اند.»
این میثاق را خداوند در کتاب خود تثبیت کرده است؛ حتی اگر خانواده‌ها آن را به‌صورت مکتوب ثبت نکرده باشند. این میثاق الهی، برای استحکام پیوند خانواده، حفظ کرامت خانه و تقویت اعتماد میان زن و شوهر است.
مردی که به میثاق الهی پایبند می‌ماند، همان کسی است که می‌توان به او اعتماد کرد و او را امین خانه و خانواده دانست؛ زیرا او مطابق فرمان خداوند، یا همسر خود را به شایستگی نگه می‌دارد یا به نیکی و احسان رها می‌کند:
﴿فَإِمْسَاكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ﴾
«پس یا به شایستگی نگه‌داشتن است یا به نیکی رها کردن.»
و مؤمن حقیقی کسی است که میثاق خداوند را در همهٔ رفتار و مناسبات زندگی خود به یاد داشته باشد و به فرمان او عمل کند:
﴿وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَمِيثَاقَهُ الَّذِي وَاثَقَكُمْ بِهِ إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا، وَاتَّقُوا اللَّهَ، إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ﴾
مائده: ۷
«و نعمت خدا را بر خود و پیمانی را که با شما بست، به یاد آورید؛ آنگاه که گفتید: شنیدیم و اطاعت کردیم. و از خدا پروا کنید؛ زیرا خداوند به آنچه در سینه‌هاست داناست.»
و از ویژگی‌های مؤمنان راستین این است که به عهد خدا وفادار می‌مانند و پیمان او را نمی‌شکنند:
﴿الَّذِينَ يُوفُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَلَا يَنْقُضُونَ الْمِيثَاقَ﴾
رعد: ۲۰
«کسانی که به عهد خدا وفا می‌کنند و پیمان را نمی‌شکنند.»
والله اعلم بالصواب
پژوهشگر: شیماء ابوزید
