دين وفطرت

آزادی اندیشه، عقیده و بیان در پرتو قرآن کریم

قرآن کریم انسان‌ها را به آزادی اندیشه و عقیده دعوت می‌کند و تأکید می‌نماید که ایمان باید از قلب و با اختیار انسان سرچشمه بگیرد، نه اینکه نتیجهٔ اجبار یا فشار باشد. قرآن کریم در زمینهٔ آزادی بیان و انتخاب نیز دیدگاه روشنی ارائه می‌کند و بر این نکته تأکید دارد که مجبور ساختن افراد به پذیرش یک عقیدهٔ خاص، با فطرت انسانی و اصولی که خداوند دین خود را بر اساس آن‌ها بنا نهاده است، سازگاری ندارد.

البته این آزادی و حق انتخاب به این معنا نیست که انسان در برابر انتخاب خود در پیشگاه خداوند متعال مسئولیتی ندارد؛ بلکه مقصود این است که انسان باید با اراده و اختیار خود، نه از روی اجبار و اکراه دیگران، از دین خداوند پیروی کند؛ زیرا پذیرش دین یا انجام اعمال نیک بدون رضایت قلبی، نزد خداوند متعال اعتبار و ارزشی ندارد.

آزادی عقیده در قرآن کریم

قرآن کریم بیان می‌کند که ایمان حقیقی باید از انتخاب آزادانهٔ انسان سرچشمه بگیرد و اجبار کردن افراد به ایمان، با حقیقت و جوهر دین ناسازگار است.

ایمان به معنای اعتماد و اطمینان قلبی نسبت به چیزی است که انسان به آن باور دارد. اساس دین، ایمان به خداوند است و پایهٔ ایمان نیز تصدیق قلبی می‌باشد. قلب انسان را نمی‌توان به پذیرش چیزی که نمی‌خواهد، مجبور ساخت. بنابراین، ایمان و اجبار با یکدیگر سازگاری ندارند.

قلب، عرصهٔ درونی وجود انسان است که فرد در آن آزادی کامل دارد. حتی مستبدترین نظام‌ها نیز نمی‌توانند کسی را مجبور کنند که در قلب خود به چیزی ایمان بیاورد یا نسبت به آن اطمینان پیدا کند، در حالی که قلبش آن را نمی‌پذیرد. اجبار تنها به دورویی و نفاق می‌انجامد؛ امری که قرآن کریم به‌شدت از آن انتقاد کرده است.

آیهٔ ۲۵۶ سورهٔ بقره بر این اصل تأکید می‌کند که در دین هیچ‌گونه اجباری وجود ندارد:

﴿لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ، فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى لَا انْفِصَامَ لَهَا، وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ﴾ [بقره: ۲۵۶]

این آیه بر یکی از اصول اساسی اسلام تأکید دارد و آن اینکه در دین هیچ اجباری نیست! این نهی، شامل هرگونه اجبار می‌شود؛ چه پیش از ورود به اسلام و چه پس از آن. همان‌گونه که نمی‌توان انسانی را به پذیرش اسلام مجبور کرد، مجبور ساختن او به باقی ماندن بر آن نیز درست نیست.

مجبور ساختن دیگران به ایمان

هیچ‌کس حق ندارد دیگران را به ایمان آوردن یا پیروی از دستورهای خداوند متعال در رابطهٔ بنده با پروردگارش مجبور سازد؛ حتی پیامبر اکرم محمد ﷺ نیز چنین اختیاری نداشتند.

خداوند متعال به پیامبرش محمد ﷺ دستور می‌دهد که آیات الهی را به مردم ابلاغ کند و سپس آنان را در انتخاب خود آزاد بگذارد:

﴿نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَقُولُونَ، وَمَا أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِجَبَّارٍ، فَذَكِّرْ بِالْقُرْآنِ مَنْ يَخَافُ وَعِيدِ﴾ [ق: ۴۵]

«ما به آنچه آنان می‌گویند، داناتریم و تو بر آنان سلطه‌گر و مجبورکننده نیستی؛ پس به‌وسیلهٔ قرآن، کسانی را که از تهدید و هشدار من می‌ترسند، پند بده.»

همچنین می‌فرماید:

﴿وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ لَآمَنَ مَنْ فِي الْأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعًا، أَفَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ﴾ [یونس: ۹۹]

«اگر پروردگارت می‌خواست، تمام کسانی که در زمین هستند، همگی ایمان می‌آوردند؛ آیا تو می‌خواهی مردم را مجبور سازی تا مؤمن شوند؟»

قرآن کریم به اندیشه و تفکر دعوت می‌کند

قرآن کریم انسان‌ها را به اندیشیدن، تدبر در آیات الهی و تفکر دربارهٔ جهان پیرامونشان فرامی‌خواند. از جمله، آنان را به تفکر و تأمل در آفرینش آسمان‌ها و زمین دعوت می‌کند؛ چنان‌که در آیات متعددی به این موضوع اشاره شده است:

﴿إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لَآيَاتٍ لِأُولِي الْأَلْبَابِ﴾ [آل عمران: ۱۹۰]

«بی‌گمان، در آفرینش آسمان‌ها و زمین و آمدوشد شب و روز، نشانه‌هایی برای خردمندان وجود دارد.»

﴿أَوَلَمْ يَرَوْا إِلَى مَا خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ يَتَفَيَّأُ ظِلَالُهُ عَنِ الْيَمِينِ وَالشَّمَائِلِ سُجَّدًا لِلَّهِ وَهُمْ دَاخِرُونَ﴾ [نحل: ۴۸]

«آیا به چیزهایی که خداوند آفریده است، ننگریسته‌اند که سایه‌هایشان از راست و چپ می‌گردد و در برابر خداوند به سجده می‌افتند، در حالی که در برابر او فروتن و خاضع‌اند؟»

﴿أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُزْجِي سَحَابًا ثُمَّ يُؤَلِّفُ بَيْنَهُ ثُمَّ يَجْعَلُهُ رُكَامًا فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلَالِهِ وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ جِبَالٍ فِيهَا مِنْ بَرَدٍ فَيُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشَاءُ وَيَصْرِفُهُ عَنْ مَنْ يَشَاءُ يَكَادُ سَنَا بَرْقِهِ يَذْهَبُ بِالْأَبْصَارِ﴾ [نور: ۴۳]

آیا ندیدی که خداوند ابرهایی را به آرامی می راند، سپس بین آنها پیوند می دهد، آنگاه آن را متراکم می کند، پس قطره (باران) را می بینی که از میان آن بیرون می شود، و از آسمان، از کوههای که در آنجاست، دانه های تگرگ نازل می کند، پس آن را به هر کس که بخواهد می رساند، و آن را از هرکس که بخواهد باز می دارد، نزدیک است درخشندگی برق آن (نور) چشمها را (از بین) ببرد.

﴿أَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا اللَّيْلَ لِيَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهَارَ مُبْصِرًا إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ﴾ [نمل: ۸۶]

«آیا ندیده‌اند که ما شب را قرار دادیم تا در آن آرام گیرند و روز را روشن ساختیم؟ بی‌گمان، در این امر نشانه‌هایی برای مردمی است که ایمان می‌آورند.»

﴿قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ ثُمَّ اللَّهُ يُنْشِئُ النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ﴾ [عنکبوت: ۲۰]

«بگو: در زمین گردش کنید و بنگرید که خداوند چگونه آفرینش را آغاز کرده است؛ سپس خداوند آفرینش آخرت را پدید می‌آورد. بی‌گمان، خداوند بر هر چیزی تواناست.»

﴿أَلَمْ تَرَوْا أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَأَسْبَغَ عَلَيْكُمْ نِعَمَهُ ظَاهِرَةً وَبَاطِنَةً وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُجَادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَلَا هُدًى وَلَا كِتَابٍ مُنِيرٍ﴾ [لقمان: ۲۰]

«آیا ندیده‌اید که خداوند آنچه را در آسمان‌ها و زمین است، برای شما مسخر و رام ساخته و نعمت‌های آشکار و پنهان خود را بر شما تمام کرده است؟ با این حال، برخی از مردم بدون داشتن دانش، هدایت و کتابی روشنگر، دربارهٔ خداوند به مجادله می‌پردازند.»

آزادی بیان

قرآن کریم انسان‌ها را به گفت‌وگو و بحث به شیوه‌ای نیکو دعوت می‌کند؛ حتی در برخورد با کسانی که در اندیشه و عقیده با آنان اختلاف دارند:

﴿ادْعُ إِلَى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجَادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ﴾ [نحل: ۱۲۵]

«با حکمت و اندرز نیکو، به راه پروردگارت دعوت کن و با آنان به شیوه‌ای که نیکوتر است، گفت‌وگو و مجادله نما. بی‌گمان، پروردگارت به کسی که از راه او گمراه شده است، داناتر است و او به هدایت‌یافتگان نیز آگاه‌تر است.»

هنگامی که خداوند متعال موسی و هارون علیهما السلام را مأمور ساخت تا نزد فرعون بروند و او را دعوت کنند، آنان را چنین سفارش نمود:

﴿اذْهَبَا إِلَى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغَى. فَقُولَا لَهُ قَوْلًا لَيِّنًا لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشَى﴾ [طه: ۴۳ـ۴۴]

«به‌سوی فرعون بروید؛ زیرا او سرکشی کرده است. پس با او سخنی نرم و ملایم بگویید، شاید پند گیرد یا بترسد.»

قرآن کریم در عین دعوت به تفکر و تأمل، حق افراد را برای بیان اندیشه‌ها و دیدگاه‌هایشان محترم می‌شمارد؛ حتی اگر این دیدگاه‌ها با حقایق ایمانی که قرآن مطرح می‌کند، متفاوت باشد.

یکی از نمونه‌های آن، گفت‌وگوی پیامبران با اقوامی است که دعوت آنان را انکار می‌کردند. پیامبر اکرم محمد ﷺ هیچ‌کس را به ایمان مجبور نمی‌ساخت؛ بلکه وظیفهٔ ایشان ابلاغ پیام الهی با دلیل و برهان، گفت‌وگو، شنیدن تردیدها و پاسخ دادن به پرسش‌های مردم بود و سپس داوری دربارهٔ آنان را به خداوند متعال واگذار می‌کرد.

خداوند می‌فرماید:

﴿وَإِنْ جَادَلُوكَ فَقُلِ اللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا تَعْمَلُونَ﴾ [حج: ۶۸]

«و اگر با تو به مجادله پرداختند، بگو: خداوند به آنچه انجام می‌دهید، داناتر است.»

همچنین می‌فرماید:

﴿فَذَكِّرْ إِنَّمَا أَنْتَ مُذَكِّرٌ. لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِمُصَيْطِرٍ﴾ [غاشیه: ۲۱ـ۲۲]

«پس پند بده؛ زیرا تو تنها پنددهنده هستی. تو بر آنان مسلط و چیره نیستی.»

قرآن کریم به‌روشنی از آزادی اندیشه، عقیده و بیان حمایت می‌کند و اهمیت گفت‌وگو و بحث را برجسته می‌سازد. همچنین بر ضرورت شنیدن دیدگاه‌های مخالفان تأکید می‌کند تا آنان بتوانند پرسش‌های خود را مطرح سازند، تردیدهایشان را برطرف کنند و اتهامات خود را بیان نمایند. افزون بر این، مسلمانان را به استفاده از حکمت و اندرز نیکو در دعوت دیگران فرامی‌خواند.

کتاب خداوند متعال نمونه‌ای از این شیوهٔ استدلال و گفت‌وگو را ارائه می‌کند:

﴿وَضَرَبَ لَنَا مَثَلًا وَنَسِيَ خَلْقَهُ قَالَ مَنْ يُحْيِ الْعِظَامَ وَهِيَ رَمِيمٌ. قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَهَا أَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ. الَّذِي جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ نَارًا فَإِذَا أَنْتُمْ مِنْهُ تُوقِدُونَ. أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِقَادِرٍ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ بَلَى وَهُوَ الْخَلَّاقُ الْعَلِيمُ. إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَيْئًا أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ. فَسُبْحَانَ الَّذِي بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ﴾ [یس: ۷۸ـ۸۳]

«و برای ما مثالی می‌آورد و آفرینش خود را فراموش می‌کند؛ می‌گوید: چه کسی استخوان‌های پوسیده را زنده می‌کند؟ بگو: همان کسی آن‌ها را زنده می‌کند که نخستین بار آن‌ها را آفرید و او به هر نوع آفرینشی داناست. همان کسی که برای شما از درخت سبز آتشی پدید آورد و شما از آن آتش می‌افروزید. آیا کسی که آسمان‌ها و زمین را آفریده است، توانایی ندارد همانند آنان را دوباره بیافریند؟ چرا، او آفرینندهٔ داناست. فرمان او چنین است که هرگاه چیزی را اراده کند، فقط به آن می‌گوید: باش! پس موجود می‌شود. پس پاک و منزه است آن کسی که فرمانروایی همه‌چیز در دست اوست و شما به‌سوی او بازگردانده می‌شوید.»

اجبار دیگران به انجام مناسک دینی جایز نیست

همان‌گونه که نمی‌توان کسی را به پذیرش دین مجبور ساخت، همچنین هیچ‌کس حق ندارد دیگری را به انجام مناسک و عبادات دینی مجبور کند.

تنها وظیفه، رساندن پیام قرآن به شیوه‌ای است که مردم آن را درک کنند و بتوانند بر اساس آن، تصمیم‌های خود را آزادانه اتخاذ نمایند.

پیامبر اکرم محمد ﷺ مردم را به اجبار وادار نمی‌کرد که روزه بگیرند، نماز بخوانند، زنان موهای خود را بپوشانند یا سایر اعمال دینی را انجام دهند؛ بلکه آنان را به انجام این امور از روی تسلیم و فرمان‌برداری در برابر دستورها و نهی‌های خداوند متعال دعوت می‌کرد.

ایشان بر این نکته تأکید داشتند که عمل باید خالصانه برای خداوند انجام شود تا نزد او پذیرفته گردد. از همین رو، بارها می‌فرمودند:

«إِنَّمَا الْأَعْمَالُ بِالنِّيَّاتِ، وَإِنَّمَا لِكُلِّ امْرِئٍ مَا نَوَى».

«ارزش اعمال به نیت‌ها بستگی دارد و برای هر انسانی همان چیزی است که نیت کرده است.»

(متفق علیه)

این سخن بر اساس این فرمایش خداوند متعال است:

﴿وَمَا أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ حُنَفَاءَ وَيُقِيمُوا الصَّلَاةَ وَيُؤْتُوا الزَّكَاةَ وَذَلِكَ دِينُ الْقَيِّمَةِ﴾ [بینه: ۵]

«و آنان مأمور نشده بودند جز اینکه خداوند را در حالی عبادت کنند که دین خود را برای او خالص گردانیده و از باطل به‌سوی حق روی آورده باشند، نماز را برپا دارند و زکات بدهند؛ و این است دین استوار و درست.»

در دین حق، جایی برای تحمیل عقاید یا اعمال دینی از راه زور و سلطه‌گری وجود ندارد. تلاش برای تحمیل اعمال دینی بر مردم، تنها ممکن است به پدید آمدن منافقان بینجامد؛ کسانی که وجودشان برای مؤمنان زیان‌بارتر از حضور گروه‌های آشکارا غیرمسلمان در جامعه است.

ترک اسلام، جرمی نیست که مستوجب مجازات دنیوی باشد

ایمان آوردن، انکار کردن یا ارتداد، انتخاب‌هایی فردی هستند. مردم در این دنیا بر اساس انتخاب‌های خود زندگی می‌کنند و روزی خواهند مرد. سرنوشت آنان در روز قیامت مشخص خواهد شد؛ روزی که مورد محاسبه قرار می‌گیرند و مؤمن پاداش داده می‌شود و کافر مجازات می‌گردد.

با وجود اینکه برخی منابع سنتی ادعا می‌کنند مجازات ارتداد اعدام است، آیهٔ زیر این ادعا را رد می‌کند. این آیه دلیل نیرومندی بر آن است که در دوران پیامبر اکرم محمد ﷺ کسی به دلیل ارتداد کشته نمی‌شد؛ زیرا اگر چنین مجازاتی اجرا می‌شد، این افراد جرئت نمی‌کردند آن‌گونه که در آیه آمده است، رفتار کنند.

خداوند متعال می‌فرماید:

﴿وَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهَارِ وَاكْفُرُوا آخِرَهُ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ﴾ [آل عمران: ۷۲]

«گروهی از اهل کتاب گفتند: به آنچه بر مؤمنان نازل شده است، در آغاز روز ایمان بیاورید و در پایان روز انکار کنید، شاید آنان نیز از ایمان خود بازگردند.»

آزادی در اظهار عقیده، حتی اگر آن عقیده انکار ایمان باشد، بالاترین مرتبهٔ آزادی بیانی است که خداوند می‌تواند به انسان عطا کند؛ و روشن است که چنین آزادی‌ای را به انسان داده است. اگر این آزادی به آنان داده نشده بود، گروهی در زمان پیامبر نمی‌توانستند صبح ایمان بیاورند و شامگاه همان روز کافر شوند و چنین رفتاری از خود نشان دهند.[۱]

اجبار امری غیرطبیعی است؛ اما نصیحت و خیرخواهی امری طبیعی است

دین استوار، (الدِّينُ الْقَيِّمُ)  ترکیبی از شریعت نازل‌شده و قوانین طبیعت است. خداوند متعال در این باره می‌فرماید:

﴿فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ﴾ [روم: ۳۰]

«پس با روی آوردن به حق، روی خود را به‌سوی دین استوار بدار؛ همان سرشتی که خداوند مردم را بر اساس آن آفریده است. در آفرینش خداوند هیچ تغییری نیست. این است دین استوار، ولی بیشتر مردم نمی‌دانند.»

اگر خداوند متعال، همان آفریدگار و روزی‌دهنده، به انسان‌ها آزادی ایمان آوردن یا ایمان نیاوردن را داده است، پس مجبور ساختن دیگران به ایمان، رفتاری برخلاف فطرت و طبیعت انسانی است.

با این حال، همهٔ انسان‌ها برای داشتن زندگی‌ای سعادتمند و باثبات، به آیات الهی نیاز دارند و حق دارند حکمت و رهنمودهای موجود در کتاب خدا را بیاموزند.

بنابراین، رساندن آیات الهی به مردم و توصیه به عمل کردن به مفاهیم آن‌ها، در راستای نیکو ساختن رابطه با خداوند متعال، انسان‌های دیگر و جهان هستی، بخشی طبیعی از وظیفهٔ مؤمن در برابر سایر انسان‌ها، اعم از مؤمن و غیرمؤمن، است.

به همین دلیل، خداوند متعال به پیامبر اکرم محمد ﷺ دستور داد که به ابلاغ آیات الهی ادامه دهد:

﴿يَاأَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ﴾ [مائده: ۶۷]

«ای پیامبر! آنچه را از سوی پروردگارت بر تو نازل شده است، ابلاغ کن؛ و اگر چنین نکنی، رسالت او را ابلاغ نکرده‌ای. خداوند تو را از گزند مردم حفظ می‌کند. بی‌گمان، خداوند گروه کافران را هدایت نمی‌کند.»

همچنین به ایشان دستور داد که همواره مردم را به یادآوری حقایقی فراخواند که فطرت آنان با آن آشناست:

﴿كَذَلِكَ مَا أَتَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا قَالُوا سَاحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ. أَتَوَاصَوْا بِهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ طَاغُونَ. فَتَوَلَّ عَنْهُمْ فَمَا أَنْتَ بِمَلُومٍ. وَذَكِّرْ فَإِنَّ الذِّكْرَى تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِينَ﴾ [ذاریات: ۵۲ـ۵۵]

«همین‌گونه، هیچ پیامبری نزد کسانی که پیش از آنان بودند نیامد، مگر اینکه گفتند: او جادوگر یا دیوانه است. آیا آنان یکدیگر را به گفتن این سخن سفارش کرده بودند؟ نه، بلکه آنان مردمی سرکش و طغیانگر هستند. پس از آنان روی بگردان که تو سرزنش نخواهی شد. و پند بده؛ زیرا پند و یادآوری برای مؤمنان سودمند است.»

وظیفهٔ ابلاغ آیات الهی تنها مخصوص پیامبران نیست، بلکه وظیفهٔ همهٔ مؤمنان در هر زمان و مکانی است. به همین دلیل، خداوند مؤمنان را کسانی معرفی می‌کند که دیگران را به انجام کارهای نیک تشویق کرده و از کارهای ناپسند بازمی‌دارند:

﴿وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ، يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ، وَيُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَيُطِيعُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ، أُولَئِكَ سَيَرْحَمُهُمُ اللَّهُ، إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ﴾ [توبه: ۷۱]

«مردان و زنان مؤمن، دوستان و پشتیبانان یکدیگرند؛ به کارهای پسندیده فرمان می‌دهند و از کارهای ناپسند بازمی‌دارند، نماز را برپا می‌دارند، زکات می‌پردازند و از خداوند و پیامبرش اطاعت می‌کنند. آنان کسانی هستند که خداوند به‌زودی مورد رحمت خویش قرارشان می‌دهد. بی‌گمان، خداوند شکست‌ناپذیر و حکیم است.»

تشویق دیگران به انجام کارهای نیک و بازداشتن آنان از کارهای ناپسند، امری طبیعی است که ارزش‌های نیکو را تقویت کرده و از فساد جلوگیری می‌کند.

رها کردن این مسئولیت، به‌ویژه از سوی کسانی که قدرت و اختیار در دست دارند، قطعاً به گسترش فساد در زمین می‌انجامد؛ امری که خداوند متعال آن را دوست ندارد:

﴿وَإِذَا تَوَلَّى سَعَى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيهَا وَيُهْلِكَ الْحَرْثَ وَالنَّسْلَ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْفَسَادَ﴾ [بقره: ۲۰۵]

«و هنگامی که به قدرت و سرپرستی دست می‌یابد، در زمین تلاش می‌کند تا در آن فساد به وجود آورد و کشتزارها و نسل‌ها را نابود سازد؛ و خداوند فساد را دوست ندارد.»

بنابراین، ما در برابر سفارش به نیکی و هشدار دادن دربارهٔ بدی مسئولیت داریم؛ اما حق نداریم مردم را به رعایت این سفارش‌ها وادار کنیم.

نتیجه‌گیری

همهٔ انسان‌ها در ایمان آوردن یا کافر شدن آزاد هستند. همچنین در انجام دادن یا ترک واجباتی که خداوند بر آنان مقرر کرده است، تا زمانی که این تکالیف مربوط به رابطهٔ بنده با پروردگارش باشد، اختیار دارند.

مردم بر اساس همین انتخاب‌ها، شیوهٔ زندگی خود را برمی‌گزینند. تا زمانی که انتخاب‌های آنان به دیگران آسیب نرساند یا تعادل طبیعت و جامعه را برهم نزند، ما حق نداریم دیگران را به ایمان آوردن یا انجام واجبات دینی مجبور سازیم.

وقف سلیمانیه / مرکز پژوهش‌های دین و فطرت

پژوهشگر: دکتر جمال نجم

 

ما را در فضای مجازی دنبال کنید