پرسش: یکی از پرسشهایی که دربارۀ توبهٔ شخص زناکار مطرح میشود، این است که آیا توبهٔ او تنها زمانی پذیرفته میشود که مجازات صد تازیانه بر او اجرا شده باشد؟ برخی چنین میپندارند که اگر شخص مرتکب زنا شود و مجازات شرعی بر او اجرا نگردد، توبهٔ او نیز پذیرفته نخواهد شد.
برای بررسی این دیدگاه، بهتر است نخست به آیات قرآن کریم مراجعه کنیم؛ زیرا قرآن کریم هم دربارۀ مجازات زنا سخن گفته و هم دربارۀ توبهٔ کسانی که مرتکب گناه شدهاند.
۱. مجازات زنا در قرآن کریم
خداوند متعال در سورۀ نور میفرماید:
﴿ٱلزَّانِيَةُ وَٱلزَّانِي فَٱجْلِدُوا۟ كُلَّ وَٰحِدٍۢ مِّنْهُمَا مِا۟ئَةَ جَلْدَةٍۢ ۖ وَلَا تَأْخُذْكُم بِهِمَا رَأْفَةٌۭ فِي دِينِ ٱللَّهِ إِن كُنتُمْ تُؤْمِنُونَ بِٱللَّهِ وَٱلْيَوْمِ ٱلْـَٔاخِرِ ۖ وَلْيَشْهَدْ عَذَابَهُمَا طَآئِفَةٌۭ مِّنَ ٱلْمُؤْمِنِينَ﴾ (نور، ۲)
ترجمه :«زن زناکار و مرد زناکار، هر یک از آنان را صد تازیانه بزنید و اگر به خدا و روز آخرت ایمان دارید، در دین خدا نسبت به آنان دلسوزی نکنید، و باید گروهی از مؤمنان شاهد مجازات آنان باشند.»
این آیه اصل مجازات زنا را بیان میکند؛ اما برای اینکه بدانیم آیا هر ادعایی دربارۀ زنا میتواند موجب مجازات شود یا خیر، باید آیات بعدی را نیز در نظر بگیریم.
۲. ضرورت چهار شاهد برای اثبات اتهام زنا
خداوند متعال در ادامه میفرماید:
﴿وَٱلَّذِينَ يَرْمُونَ ٱلْمُحْصَنَٰتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا۟ بِأَرْبَعَةِ شُهَدَآءَ فَٱجْلِدُوهُمْ ثَمَٰنِينَ جَلْدَةًۭ وَلَا تَقْبَلُوا۟ لَهُمْ شَهَٰدَةً أَبَدًا ۚ وَأُو۟لَٰٓئِكَ هُمُ ٱلْفَٰسِقُونَ﴾
(نور، ۴)
ترجمه : «و کسانی که به زنان پاکدامن نسبت زنا میدهند، سپس چهار شاهد نمیآورند، آنان را هشتاد تازیانه بزنید و هرگز گواهی آنان را نپذیرید؛ و آنان همان فاسقاناند.»
این آیه نشان میدهد که در موضوع زنا، اثبات قضایی جرم مسئلۀ بسیار جدی است و برای پذیرفتن چنین اتهامی، چهار شاهد لازم دانسته شده است. بنابراین، اگر زنا با چهار شاهد به اثبات نرسد، نمیتوان صرفاً بر اساس ادعا، شخص را به عنوان زناکار مجازات کرد.
در نتیجه، میان واقعشدن گناه در حقیقت و اثبات آن در محکمه باید تفاوت گذاشت. ممکن است کاری در واقع انجام شده باشد، اما به دلیل فراهمنشدن شرایط اثبات قضایی، مجازات دنیوی بر شخص اجرا نشود. خداوند متعال از حقیقت آنچه انسان انجام داده است، آگاه است.
۳. آیا کسی که مجازات نشده، دیگر نمیتواند توبه کند؟
اکنون پرسش اصلی این است: اگر شخصی مرتکب زنا شده باشد، اما جرم او به صورت قضایی اثبات نشده و مجازات نیز بر او اجرا نشده باشد، آیا راه توبه بر او بسته است؟
قرآن کریم پاسخ روشنی به این پرسش میدهد. خداوند متعال پس از بیان گناهان بزرگی مانند شرک، قتل و زنا میفرماید:
﴿وَٱلَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ ٱللَّهِ إِلَٰهًا ءَاخَرَ وَلَا يَقْتُلُونَ ٱلنَّفْسَ ٱلَّتِي حَرَّمَ ٱللَّهُ إِلَّا بِٱلْحَقِّ وَلَا يَزْنُونَ ۚ وَمَن يَفْعَلْ ذَٰلِكَ يَلْقَ أَثَامًا يُضَٰعَفْ لَهُ ٱلْعَذَابُ يَوْمَ ٱلْقِيَٰمَةِ وَيَخْلُدْ فِيهِۦ مُهَانًا إِلَّا مَن تَابَ وَءَامَنَ وَعَمِلَ عَمَلًا صَٰلِحًا فَأُو۟لَٰٓئِكَ يُبَدِّلُ ٱللَّهُ سَيِّـَٔاتِهِمْ حَسَنَٰتٍۗ وَكَانَ ٱللَّهُ غَفُورًا رَّحِيمًا وَمَن تَابَ وَعَمِلَ صَٰلِحًا فَإِنَّهُۥ يَتُوبُ إِلَى ٱللَّهِ مَتَابًا﴾ (فرقان، ۶۸–۷۱)
ترجمه : «و کسانی که با خدا معبود دیگری را نمیخوانند، و انسانی را که خداوند کشتن او را حرام کرده است جز به حق نمیکشند، و زنا نمیکنند؛ و هر کس چنین کاری انجام دهد، به کیفر گناه خود خواهد رسید. عذاب او در روز قیامت چند برابر میشود و با خواری در آن باقی میماند؛ مگر کسانی که توبه کنند، ایمان بیاورند و عمل صالح انجام دهند. پس خداوند بدیهای آنان را به نیکیها تبدیل میکند؛ و خداوند بسیار آمرزنده و مهربان است. و کسی که توبه کند و عمل صالح انجام دهد، بهراستی به سوی خداوند بازگشتی شایسته کرده است.»
نکتۀ بسیار مهم در این آیات آن است که خداوند پس از ذکر زنا، راه توبه را باز میگذارد. در آیه هیچ شرطی مبنی بر اینکه پذیرش توبهٔ زناکار حتماً وابسته به اجرای مجازات دنیوی باشد، ذکر نشده است. بلکه معیارهایی که قرآن برای این بازگشت بیان میکند، توبه، ایمان و عمل صالح است.
۴. توبه با اصلاح زندگی همراه است
قرآن کریم دربارۀ کسانی که مرتکب گناه شدهاند، تنها به گفتن «توبه کردم» اکتفا نمیکند، بلکه اصلاح رفتار و زندگی را نیز مطرح میسازد.
خداوند متعال میفرماید:
﴿إِلَّا ٱلَّذِينَ تَابُوا۟ مِنۢ بَعْدِ ذَٰلِكَ وَأَصْلَحُوا۟ فَإِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٌۭ رَّحِيمٌۭ﴾
(نور، ۵)
ترجمه : «مگر کسانی که پس از آن توبه کنند و اصلاح شوند؛ پس بیگمان خداوند آمرزنده و مهربان است.»
این آیه نیز رابطۀ روشنی میان توبه و اصلاح برقرار میکند. بنابراین، توبهٔ واقعی تنها یک اظهار زبانی نیست؛ بلکه انسان باید از گناه دست بکشد و مسیر زندگی خود را اصلاح کند.
۵. مجازات دنیوی و توبه دو مسئلۀ جداگانهاند
با توجه به این آیات، میتوان میان دو موضوع تفاوت گذاشت:
نخست: مجازات دنیوی، که به اثبات جرم و شرایط قضایی آن مربوط میشود.
دوم: توبه، که به رابطۀ انسان با خداوند و بازگشت او از گناه مربوط است.
اگر شخصی مرتکب گناهی شده باشد، اما آن گناه در محکمه با شرایط لازم به اثبات نرسیده باشد، عدم اجرای مجازات به این معنا نیست که راه توبه بر او بسته شده است. او میتواند در برابر خداوند از گناه خود پشیمان شود، آن را ترک کند، زندگی خود را اصلاح نماید و به سوی خداوند بازگردد.
حتی اگر انسانی سالهای زیادی در گناه زنا گرفتار بوده باشد، اما سرانجام زندگی گذشته را ترک کند، از کار خود پشیمان شود، دیگر به آن گناه بازنگردد و زندگی خود را اصلاح کند، قرآن کریم او را از رحمت خداوند ناامید نمیسازد؛ بلکه برای چنین شخصی راه توبه و مغفرت را باز میداند.
بنابراین، ادعای اینکه «اگر زناکار صد تازیانه نخورد، توبهٔ او پذیرفته نمیشود» با آیات قرآن سازگار نیست. قرآن کریم از یکسو مجازات زنا را بیان میکند و از سوی دیگر برای اثبات اتهام زنا شرایط بسیار سختی قرار میدهد؛ و در عین حال، پس از ذکر زنا، راه توبه را نیز باز میگذارد.
بر اساس آیات قرآن، توبهٔ واقعی به اجرای مجازات دنیوی وابسته نیست. آنچه برای توبه اهمیت دارد، پشیمانی از گناه، ترک آن، ایمان و اصلاح عمل و زندگی است.
پس نباید میان مجازات قضایی در دنیا و بخشش الهی در اثر توبه خلط کرد. ممکن است مجازات دنیوی به دلیل اثباتنشدن جرم اجرا نشود، اما انسان در پیشگاه خداوند از گناه خود توبه کند و با اصلاح زندگی خویش، به سوی پروردگار بازگردد. خداوند متعال خود را غفور و رحیم معرفی کرده و بندگان گناهکار را به بازگشت به سوی خویش فراخوانده است.
