سؤال:
با ویدیویی از یکی از مبلغان مشهور که به او اعتماد دارم در تیکتاک برخورد کردم. محتوای ویدیو این بود که زندگیِ آسان لزوماً به معنای رضایت خدا از تو نیست، و زندگیِ سخت هم به معنای نارضایتی او نیست؛ و اینکه موفقیت، آسانیِ زندگی و دیگر رفاهیات ممکن است آزمایشی از سوی خداوند متعال باشد. او برای این سخن به آیه ۴۴ سوره انعام استدلال کرد.
سؤال من این است: آیا این سخن درست است؟ من در زندگی روزمرهام با برخی مشکلات مواجه هستم و تلاش میکنم زندگیام را آسانتر کنم و برای این موضوع از خدا دعا میکنم. آیا باید بر زندگی سخت صبر کنم یا باید برای تغییر تلاش کنم؟
پاسخ:
معنایی که آن مبلغ در ویدیو بیان کرده، در اصل درست است؛ زیرا آسانی یا سختی زندگی معیار قطعی رضایت یا خشم خداوند نیست. چه بسا خداوند بندگانش را با نعمت بیازماید همان گونه که با سختی میآزماید، و هر دو نوع، آزموناند. خداوند متعال میفرماید:
وَنَبْلُوكُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً وَإِلَيْنَا تُرْجَعُونَ
ترجمه:
و شما را با بدی و خوبی میآزماییم، آزمونی؛ و به سوی ما بازگردانده میشوید [انبیاء: ۳۵]
و در آیه بعد، خطاب مستقیم به مؤمنان آمده است:
وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوَالِ وَالْأَنْفُسِ وَالثَّمَرَاتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ. الَّذِينَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قَالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ. أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَوَاتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ
ترجمه: و قطعاً شما را به چیزی از ترس و گرسنگی و کاهش اموال و جانها و محصولات میآزماییم؛ و بشارت ده به شکیبایان؛ آنان که چون مصیبتی به ایشان رسد میگویند: ما از آنِ خداییم و به سوی او بازمیگردیم. آنانند که درودها و رحمتی از پروردگارشان بر ایشان است و آنان هدایتیافتگاناند [بقره: ۱۵۵–۱۵۷]
و در آیه بعد ـ که در سؤال به آن اشاره شده ـ بیان میشود که خداوند ممکن است نافرمانان را با نعمتها به تدریج گرفتار سازد:
فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ كُلِّ شَيْءٍ حَتَّى إِذَا فَرِحُوا بِمَا أُوتُوا أَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً فَإِذَا هُمْ مُبْلِسُونَ
ترجمه:
پس چون آنچه را به آن تذکر داده شده بودند فراموش کردند، درهای هر چیزی را به رویشان گشودیم؛ تا آنگاه که به آنچه به آنان داده شده بود شادمان شدند، ناگهان آنان را گرفتیم، پس یکباره نومید شدند [انعام: ۴۴]
این آیه دلالت دارد که فراوانیِ نعمتها، اگر با غفلت و روی گردانی همراه باشد، میتواند برای برخی افراد “استدراج” باشد، نه نشانه رضایت خداوند.
اما فهم این حقیقت به این معنا نیست که زندگیِ سخت بهخودیخود مطلوب است، یا اینکه مسلمان مأمور است به رنج راضی باشد یا از تلاش برای بهتر شدن دست بردارد. اسلام به آزار دادن نفس یا تقدیسِ مشقت دعوت نمیکند؛ بلکه از آن نهی کرده است. خداوند میفرماید:
وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ، وَأَحْسِنُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ
ترجمه:
﴿و خود را با دستهای خویش به هلاکت میفکنید، و نیکی کنید که خداوند نیکوکاران را دوست دارد﴾ [بقره: ۱۹۵]
ترجمه:
وَلَا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ، إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِكُمْ رَحِيمًا
و خودتان را نکشید؛ بیگمان خداوند نسبت به شما مهربان است [نساء: ۲۹]
همچنین خداوند دعا برای عافیت و نعمت را مشروع کرده است. پیامبر گرامی از پروردگارش عفو و عافیت در دین و دنیا را درخواست میکرد و برای صلاحِ دنیا دعا مینمود؛ همانگونه که خداوند او را به این دعاها تعلیم داده بود. این امر نشان میدهد که تلاش برای زندگی آسانتر و طلب گشایش، کاری مشروع بلکه پسندیده است.
جمع درست میان صبر و طلبِ آسانی آن است که انسان بر چیزی که در لحظه کنونی توان تغییرش را ندارد صبر کند، و در عین حال به تلاش و دعا برای تغییرِ آنچه قابل تغییر است ادامه دهد. صبر به معنای تسلیم شدن یا راضی بودن به آزار نیست؛ همانگونه که دعا برای رفع سختی، اعتراض به قضای الهی بهشمار نمیآید، بلکه بخشی از توکل بر اوست. خداوند خبر داده که برای بندگانش آسانی را میخواهد و نه سختی را [بقره: ۱۸۵]، و این قاعدهای بزرگ در فهم ابتلاهاست.
درست نیست که وجود مشکلات یا تنگی زندگی را دلیلی بر نارضایتی خدا از بنده بدانیم؛ زیرا پیامبران و اولیای الهی سختترین انواع بلا را پشت سر گذاشتند، با این حال در بالاترین درجات قرب به خدا بودند. خداوند به پیامبر گرامیاش میفرماید:
فَاصْبِرْ كَمَا صَبَرَ أُولُو الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ
پس صبر کن، همانگونه که پیامبرانِ اولوالعزم صبر کردند [احقاف: ۳۵]
و درباره پیامبران و پیروان راستینشان میفرماید:
وَكَأَيِّنْ مِنْ نَبِيٍّ قَاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ فَمَا وَهَنُوا لِمَا أَصَابَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَمَا ضَعُفُوا وَمَا اسْتَكَانُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الصَّابِرِينَ
ترجمه: و چه بسیار پیامبری که مردان خداییِ بسیاری همراه او جنگیدند؛ پس در برابر آنچه در راه خدا به آنان رسید سستی نکردند و ناتوان نشدند و تسلیم نگردیدند، و خداوند صابران را دوست دارد﴾ [آلعمران: ۱۴۶]
پس رضایت حقیقی با حال دل انسان در ارتباط با خدا، پناه بردن به او، تلاش برای اصلاح و پایداری سنجیده میشود؛ نه با میزان رفاه یا آسانیِ شرایط.
بنابراین، حق توست که از خدا بخواهی زندگیات را آسانتر کند و آنچه بر دلت سنگینی میکند از تو بردارد؛ و این خود عبادتی است که هیچ نقص و ایرادی در آن نیست. در عین حال، صبر تو بر آنچه هنوز برطرف نشده، نزد خداوند پاداش دارد. پس به خاطر آرزوی آسایش احساس گناه نکن، و رنج را معیار ایمان قرار نده؛ زیرا خداوند نسبت به بندگانش مهربان است، به کسی که او را میخواند نزدیک است، و از ضعف و نیاز آنان به لطف و گشایش آگاه است. خداوند به پیامبر خاتم میفرماید:
وَلَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ فَصَبَرُوا عَلَى مَا كُذِّبُوا وَأُوذُوا حَتَّى أَتَاهُمْ نَصْرُنَا، وَلَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِ اللَّهِ وَلَقَدْ جَاءَكَ مِنْ نَبَإِ الْمُرْسَلِينَ
ترجمه: و پیش از تو نیز پیامبرانی تکذیب شدند، پس بر آنچه تکذیب شدند و آزار دیدند صبر کردند تا یاری ما به آنان رسید؛ و هیچ دگرگونکنندهای برای کلمات خدا نیست، و بیگمان از خبر پیامبران به تو رسیده است﴾ [انعام: ۳۴]
