پرسش:
اخیراً سخنان زیادی مطرح میشود مبنی بر اینکه ما ماه رمضان را در زمان واقعی خود روزه نمیگیریم و این ماه ثابت است و در فصلهای سال گردش نمیکند؛ یعنی یکبار در تابستان و بار دیگر در زمستان واقع نمیشود.
لطفاً در این باره توضیح بفرمایید.
پاسخ:
نصوص قرآن کریم دلالت دارد که نظام زمان بندی عبادات در اسلام بر پایه حرکت ماه (قمری) است، نه بر اساس گردش خورشید. این اصل به روشنی در آیه زیر بیان شده است:
يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَوَاقِيتُ لِلنَّاسِ وَالْحَجِّ
“از تو درباره هلالها میپرسند، بگو: آنها مایه تعیین زمان برای مردم و حج هستند” (بقره: ۱۸۹).
این آیه بهصراحت هلالها ـ که منازل ماه هستند ـ را مرجع زمانی معتبر برای تنظیم عبادات و معاملات، از جمله روزه و حج، قرار داده است. بنابراین، ماههای شرعی بهطور طبیعی ماههای قمریاند.
درباره روزه نیز خداوند میفرماید:
شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ
“ماه رمضان ماهی است که قرآن در آن نازل شده است” (بقره: ۱۸۵).
رمضان نام ماه نهم از ماههای قمری است و نمیتوان آن را به فصل یا زمان خاصی از سال محدود کرد. تعیین آن بر اساس همان قاعده کلی قرآنی درباره هلالها (بقره: ۱۸۹) صورت میگیرد. بنابراین، ماه رمضان ماهی ثابت در یک فصل معین نیست، بلکه ماهی قمری است که آغاز و پایان آن مطابق گردش ماه تعیین میشود.
قرآن کریم همچنین ثبات تعداد ماهها را چنین بیان میکند:
إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِندَ اللَّهِ اثْنَا عَشَرَ شَهْرًا
“همانا شمار ماهها نزد خداوند دوازده ماه است” (توبه: ۳۶).
این آیه ثابت بودن تعداد ماهها را بیان میکند، در حالی که تعیین آغاز آنها وابسته به نظام زمانیای است که خداوند برگزیده و در آیه هلالها توضیح داده شده است؛ نظامی که مسلمانان در طول تاریخ بهصورت عملی و پایدار آن را فهمیده و اجرا کردهاند.
در سنت نبوی نیز این اصل به روشنی تأیید شده است. از پیامبر اکرم (ص) روایت شده است که فرمودند:
“ما امتی بیسواد هستیم؛ نه مینویسیم و نه حساب میکنیم. ماه چنین و چنان است” و با دست اشاره کردند؛ یک بار بیستونه و یک بار سی روز.
توصیف ماه به کامل (سی روزه) یا ناقص (بیستونه روزه) بودن، ویژگی ماههای قمری است نه خورشیدی، و این توصیف جنبه تشریعی دارد و نمیتوان آن را از معنای ظاهریاش منصرف کرد.
علاوه بر این، تواتر عملی نیز این معنا را تأیید میکند؛ زیرا ثابت است که پیامبر (ص) و یاران ایشان در زمانهای مختلف سال ـ در گرما و سرما ـ ماه رمضان را روزه گرفتهاند و هیچ یک از آنان اعتراضی به این گردش نداشته یا ادعا نکردهاند که رمضان باید در فصل خاصی ثابت بماند. این نشان میدهد که گردش رمضان در فصلهای سال امری مقصود و شناختهشده نزد آنان بوده و در عمل شرعی استقرار داشته است.
از نظر زمانی نیز سال قمری حدود یازده روز کوتاهتر از سال خورشیدی است. به همین دلیل، ماههای قمری ـ از جمله رمضان ـ در طول حدود سیوسه سال، همه فصلهای سال را طی میکنند. بیشتر دانشمندان این گردش را بخشی از حکمت تشریع دانستهاند؛ زیرا موجب تحقق عدالت میان مکلفان در زمانها و مکانهای مختلف میشود، بهگونهای که عبادت روزه همواره در زمانی آسان یا همواره در زمانی دشوار برای گروهی خاص باقی نماند.
بر اساس مجموع این دلایل، روشن میشود که دیدگاه صحیح این است که ماه رمضان ماهی قمری است که در فصلهای سال گردش میکند؛ دیدگاهی که نصوص قرآن و سنت بر آن گواهی میدهند و عمل مستمر مسلمانان در طول تاریخ آن را تأیید میکند.
