پرسش:
ذکرهایی که برای مسلمان مستحب است همواره بر آنها مداومت داشته باشد و در معانیشان تدبر کند، کداماند؟
زیرا توصیههای فراوانی درباره اذکار وجود دارد که گاهی باعث سردرگمی افراد میشود. معمولاً همه با اذکار صبح و شام و اذکار پس از هر نماز آشنا هستند و شنیدهام که خواندن آیةالکرسی نیز مستحب است.
اما ذکر مشخصی را که پیش از خواب خوانده شود نمیدانم؛ معمولاً سورههای معوذتین (فلق و ناس) و آیةالکرسی را میخوانیم. آیا توصیههای مشخصی وجود دارد که ما را از این پراکندگی و سردرگمی نجات دهد؟
برای مثال، پیامبر اکرم (ص) در طول شبانهروز درباره اذکار چه شیوهای داشتند؟
پاسخ:
ذکر خدا و دعا از بزرگترین درهای بندگی هستند که بنده از طریق آنها به پروردگار خود نزدیک میشود. قرآن کریم نیز توجه ویژهای به این دو داشته، مردم را به فراوان یاد کردن خدا فرمان داده و آن را از ویژگیهای مؤمنان برشمرده است. خداوند میفرماید:
“ای کسانی که ایمان آوردهاید! خدا را بسیار یاد کنید و صبح و شام او را تسبیح گویید” (احزاب: ۴۱-۴۲)
از پیامبر گرامی اسلام (ص) نیز روایتها و گزارشهای فراوانی نقل شده که نشان میدهد ایشان اذکار قرآنی و ذکرهایی همسو با آنها را در صبح و شام، در نماز، سفر، هنگام شادی و سختی، پیوسته بر زبان جاری میکردند؛ تا آنجا که ذکر خدا در اسلام به بخشی جداییناپذیر از زندگی روز و شب مسلمان تبدیل شد، تا هر اندازه که برای او ممکن باشد.
در صدر اذکار قرآنی، کلمه توحید قرار دارد. خداوند به پیامبرش فرمان میدهد:
“پس بدان که هیچ معبودی جز خدا نیست” (محمد: ۱۹)
و آیةالکرسی نیز با این عبارت آغاز میشود:
“خداست که جز او هیچ معبودی نیست؛ زنده و برپادارنده است” (بقره: ۲۵۵)
پیامبر اکرم (ص) نیز بسیار این جمله را تکرار میکردند و فضیلت آن را بیان میفرمودند.
از پرکاربردترین اذکار در قرآن، تسبیح است. خداوند در آیات متعددی به آن فرمان داده است، از جمله:
“پس پروردگار بزرگت را تسبیح گوی” (واقعه: ۷۴)
“نام پروردگار برترت را تسبیح گوی” (اعلی: ۱)
“پس خدا را هنگامی که شام میکنید و هنگامی که صبح میکنید، تسبیح گویید” (روم: ۱۷)
از پیامبر (ص) روایت شده است که فرمودند:
“دو کلمه هستند که بر زبان سبک، در میزان سنگین و نزد خدای رحمان محبوباند: “سبحان الله و بحمده، سبحان الله العظیم”
همچنین ایشان به فراوان گفتن «سبحان الله و بحمده» تشویق میکردند؛ زیرا این ذکر سبب آمرزش گناهان و رفعت درجات میشود.
“حمد و سپاس خداوند” نیز جایگاه ویژهای دارد. خداوند کتاب خود را با این آیه آغاز کرده است:
“ستایش مخصوص خداوند، پروردگار جهانیان است” (فاتحه: ۲)
و در آیات فراوان دیگری نیز حمد را تکرار کرده تا روح سپاسگزاری و اعتراف به نعمتهای الهی را در دل مؤمن زنده نگه دارد.
از پیامبر (ص) نیز روایت شده است:
“الحمد لله، میزان اعمال را پر میکند”
همچنین خبر دادهاند که خداوند از بندهای که پس از خوردن و آشامیدن او را سپاس میگوید، خشنود میشود. بدین ترتیب، حمد در سنت نبوی، تجسم عملی همان آموزه قرآنی درباره ستایش خداوند در همه حال است.
تکبیر نیز از اذکار مهم قرآن است. خداوند میفرماید:
“او را به بزرگی یاد کن” (اسراء: ۱۱۱)
و نیز:
“تا خدا را به خاطر آنکه شما را هدایت کرده، بزرگ بشمارید” (بقره: ۱۸۵)
پیامبر (ص) این فرمان را در سراسر زندگی خود عملی ساختند؛ در نماز، در عیدها، هنگام سفر و هنگام بالا رفتن از بلندیها تکبیر میگفتند تا عظمت خداوند همواره در دل و زبان مؤمن حاضر باشد.
از دیگر اذکار برجسته قرآن، “استغفار” است. خداوند میفرماید:
“برای گناهت آمرزش بخواه” (محمد: ۱۹)
و نیز از زبان حضرت نوح علیهالسلام نقل میکند:
“از پروردگارتان آمرزش بخواهید، که او بسیار آمرزنده است” (نوح: ۱۰)
رسول خدا (ص) نیز بسیار استغفار میکردند و میفرمودند:
“من هر روز صد بار از خداوند آمرزش میخواهم و به سوی او توبه میکنم”
این، آموزشی برای امت است که استغفار عبادتی همیشگی است و تنها به هنگام ارتکاب گناه محدود نمیشود، بلکه مؤمن باید در همه اوقات به آن پایبند باشد.
از دعاهای جامع قرآنی، دعای هدایت در سوره فاتحه است:
“ما را به راه راست هدایت فرما” (فاتحه: ۶)
پیامبر(ص) نیز میفرمودند:
“خدایا، مرا هدایت کن و در راه درست استوار گردان”
همچنین یاران خود را میآموختند که از خدا هدایت، تقوا، پاکدامنی و بینیازی بخواهند، تا درخواست هدایت همواره همراه مؤمن باشد.
قرآن همچنین مؤمنان را به درخواست ثبات قدم فراخوانده و میفرماید:
“پروردگارا، پس از آنکه ما را هدایت کردی، دلهایمان را منحرف مگردان” (آل عمران: ۸)
یکی از دعاهای فراوان پیامبر (ص) نیز این بود:
“ای دگرگونکننده دلها، قلب مرا بر دینت ثابت بدار”
این نشان میدهد که حتی برترین انسان از نظر ایمان نیز پیوسته از خداوند پایداری میخواست، تا امت بداند که دلها در اختیار خداوند است و هرگونه بخواهد آنها را میگرداند.
از جامعترین دعاهای قرآن نیز این آیه است:
“پروردگارا، در دنیا به ما نیکی عطا کن، و در آخرت نیز نیکی عطا فرما، و ما را از عذاب آتش نگاه دار” (بقره: ۲۰۱)
در صحیح بخاری و صحیح مسلم آمده است که این، از دعاهایی بود که پیامبر (ص) بیش از همه میخواندند. این نشان میدهد که رسول خدا (ص) بسیار از الفاظ خود قرآن در دعاهایشان استفاده میکردند و قرآن، سرچشمه اصلی بسیاری از دعاهای ایشان بود.
قرآن همچنین به درخواست افزایش دانش سفارش کرده و میفرماید:
“پروردگارا، بر دانش من بیفزا” (طه: ۱۱۴)
پیامبر (ص) نیز میفرمودند:
“خدایا، مرا از آنچه به من آموختهای بهرهمند گردان، آنچه برایم سودمند است به من بیاموز، و بر دانشم بیفزا”
در این دعا، طلب علم سودمند، عمل به آن و افزایش دانش، همگی در کنار هم آمدهاند.
درباره اذکار صبح و شام، قرآن به فرمانی کلی بسنده کرده و فرموده است:
“او را صبح و شام تسبیح گویید.” (احزاب: ۴۲)
و نیز:
“پس خدا را هنگامی که شام میکنید و هنگامی که صبح میکنید، تسبیح گویید” (روم: ۱۷)
از پیامبر(ص) نیز نمونههایی عملی از این اذکار نقل شده است؛ مانند:
“أصبحنا وأصبح الملك لله” (صبح کردیم و فرمانروایی از آنِ خداست.)
“اللهم بك أصبحنا وبك أمسينا” (خدایا، به یاری تو صبح کردیم و به یاری تو شام نمودیم.)
“رضيت بالله ربًا، وبالإسلام دينًا، وبمحمد (ص) نبيًا” (خدا را به پروردگاری، اسلام را به دینی و محمد (ص) را به پیامبری پذیرفتم.)
“اللهم إني أسألك العفو والعافية” (خدایا، از تو عفو و عافیت میخواهم.)
این اذکار، نمود عملی فرمان قرآن به یاد خدا در آغاز و پایان روز هستند.
از آنچه گذشت روشن میشود که اذکار صحیح نبوی از قرآن جدا نیستند و برنامهای مستقل از آن به شمار نمیآیند، بلکه ادامه عملی آموزههای قرآن هستند. قرآن، اصول توحید، تسبیح، حمد، تکبیر، استغفار، دعا، توکل، ثبات قدم و درخواست خیر دنیا و آخرت را پایهگذاری کرده است و پیامبر اکرم (ص) بهترین الفاظ، زمانها، آداب و فضیلتهای این اذکار را به امت آموخته و آنها را با زندگی روزمره مسلمان پیوند دادهاند.
بنابراین، اگر مسلمان دعاهای واردشده در قرآن را همواره بخواند و در کنار آنها اذکار صحیح و ثابتشده در سنت نبوی را نیز بر زبان جاری سازد، در حقیقت همان راهی را پیموده است که رسول خدا (ص) و یاران ایشان بر آن بودند. در نتیجه، ذکر او هم با کتاب خدا هماهنگ خواهد بود و هم با سنت پیامبرش، و بدینسان، هم از سلامت منبع برخوردار میشود، هم عملش صحیح خواهد بود و هم پیروی او از سنت کاملتر خواهد شد.
