بررسی مفهوم نبوت و رسالت بر اساس آیات قرآن
مقدمه
دو واژهٔ «نبی» و «رسول» از اصطلاحات مهم قرآن کریم هستند که در بیان جایگاه فرستادگان الهی به کار رفتهاند. از آنجا که این دو واژه گاهی دربارهٔ یک شخص، مانند حضرت موسی، حضرت اسماعیل و حضرت محمد علیهمالسلام، در کنار یکدیگر آمدهاند، ممکن است تصور شود که «نبی» و «رسول» دقیقاً یک معنا دارند.
اما با بررسی کاربرد این دو واژه در قرآن کریم روشن میشود که میان «نبوت» و «رسالت» تفاوت وجود دارد.
قرآن از یک سو برخی از بندگان برگزیدهٔ خدا را «نبی» معرفی میکند و از سوی دیگر آنان را «رسول» نیز مینامد. برای نمونه، دربارهٔ حضرت موسی علیهالسلام میفرماید:
وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ مُوسَىٰ إِنَّهُ كَانَ مُخْلَصًا وَكَانَ رَسُولًا نَبِيًّا
«و در این کتاب، موسی را یاد کن؛ او بندهای برگزیده بود و رسولی نبی بود.»(مریم، ۵۱)
دربارهٔ حضرت اسماعیل علیهالسلام نیز میفرماید:
وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِسْمَاعِيلَ إِنَّهُ كَانَ صَادِقَ الْوَعْدِ وَكَانَ رَسُولًا نَبِيًّا
«و در این کتاب، اسماعیل را یاد کن؛ او در وعده راستگو بود و رسولی نبی بود.» (مریم، ۵۴)
از سوی دیگر، قرآن واژهٔ «رسول» را برای شخصی نیز به کار برده که نبی نبوده است. بنابراین برای شناخت دقیق این دو اصطلاح، باید کاربرد خود قرآن را معیار قرار داد. . نبی چیست؟ «نبوت» یک مقام الهی است؛ یعنی انسان با تلاش، ادعا یا انتخاب خود نمیتواند نبی شود. خداوند است که هر کس را بخواهد برای این مقام برمیگزیند.
خداوند پس از ذکر گروهی از پیامبران میفرماید:
أُولَٰئِكَ الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ
«آنان کسانی هستند که به ایشان کتاب، حکم و نبوت دادیم.» (انعام، ۸۹)
این آیه سه موضوع را در کنار یکدیگر قرار میدهد: کتاب، حکم و نبوت. بنابراین نبوت چیزی نیست که شخص بتواند برای خود به دست آورد؛ بلکه مقامی است که خداوند به فرد برگزیدهٔ خود عطا میکند.
خداوند پیش از این نیز میفرماید: وَمِنْ آبَائِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ وَإِخْوَانِهِمْ وَاجْتَبَيْنَاهُمْ وَهَدَيْنَاهُمْ إِلَىٰ صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ
«و از پدرانشان و فرزندانشان و برادرانشان نیز [افرادی را برگزیدیم] و آنان را انتخاب کردیم و به راه راست هدایت نمودیم.» (انعام، ۶:۸۷)
تعبیر «اجتبیناهم» یعنی آنان را برگزیدیم، نشان میدهد که این مقام، انتخاب الهی است.
۲. نبی چه ویژگیای دارد؟
قرآن کریم نبوت را با وحی، کتاب و حکمت مرتبط میسازد.
خداوند دربارهٔ حضرت عیسی علیهالسلام میفرماید: وَيُعَلِّمُهُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْرَاةَ وَالْإِنجِيلَ
«و خداوند به او کتاب و حکمت و تورات و انجیل میآموزد.» (آلعمران، ۳:۴۸)
و دربارهٔ پیامبران میفرماید:
كَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنذِرِينَ وَأَنزَلَ مَعَهُمُ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ
«مردم امتی واحد بودند؛ پس خداوند پیامبران را مژدهدهنده و بیمدهنده برانگیخت و همراه آنان کتاب را به حق نازل کرد تا میان مردم دربارهٔ آنچه در آن اختلاف داشتند داوری کند.» (بقره، ۲:۲۱۳)
از این آیه میتوان فهمید که نبوت با دریافت کتاب و هدایت مردم ارتباط دارد.
۳. نبی، انسان است؛ نه موجودی فراتر از انسان
یکی از اشتباهات مهم در شناخت مقام پیامبران این است که گاهی مقام آنان چنان بالا برده میشود که گویی از جنس دیگری غیر از انسان هستند.
اما قرآن دربارهٔ پیامبر اسلام میفرماید:
قُلْ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ مِّثْلُكُمْ يُوحَىٰ إِلَيَّ أَنَّمَا إِلَٰهُكُمْ إِلَٰهٌ وَاحِدٌ
«بگو: من فقط بشری مانند شما هستم؛ به من وحی میشود که خدای شما خدای یگانه است.» (کهف، ۱۸:۱۱۰)
پس نبی، انسان است؛ تفاوت او با دیگر انسانها در این است که خداوند او را برگزیده و به او وحی میکند.
۴. رسول چیست؟
«رسول» به معنای فرستاده و مأمور رساندن پیام است.
رسول کسی است که پیام فرستنده را به گیرنده میرساند.
به همین دلیل، مفهوم «رسول» در قرآن تنها دربارهٔ پیامبران به کار نرفته است.
روشنترین نمونه، داستان حضرت یوسف علیهالسلام است.
هنگامی که پادشاه مصر فرستادهای نزد یوسف فرستاد، قرآن میفرماید:
وَقَالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ فَلَمَّا جَاءَهُ الرَّسُولُ قَالَ ارْجِعْ إِلَىٰ رَبِّكَ «پادشاه گفت: او را نزد من بیاورید. هنگامی که فرستاده نزد او آمد، گفت: نزد سرورت بازگرد.» (یوسف، ۱۲:۵۰)
در این آیه، فرستادهٔ پادشاه «رسول» نامیده شده است؛ اما این فرستاده، نبی نبوده است.
بنابراین از کاربرد خود قرآن روشن میشود که هر رسولی نبی نیست.
۵. هر نبی، رسول نیز هست
در مقابل، هنگامی که نبی مأمور رساندن پیام خداوند به مردم است، رسول نیز هست.
به همین دلیل قرآن دربارهٔ حضرت موسی علیهالسلام میفرماید: وَكَانَ رَسُولًا نَبِيًّا «او رسولی نبی بود.» (مریم، ۱۹:۵۱)
و دربارهٔ حضرت اسماعیل علیهالسلام نیز میفرماید: وَكَانَ رَسُولًا نَبِيًّا «او رسولی نبی بود.» (مریم، ۱۹:۵۴)
بنابراین دو عنوان در کنار یکدیگر آمدهاند:
رسول و نبی این تعبیر نشان میدهد که هر دو واژه دارای یک مفهوم نیستند. نبوت، مقام شخص است؛ رسالت، وظیفهٔ او در ابلاغ پیام. پس میتوان گفت:
هر نبیِ الهی رسول است، اما هر رسول نبی نیست.
۶. تفاوت مقام نبوت و وظیفهٔ رسالت
با جمع کردن آیات قرآن، میتوان تفاوت این دو را چنین بیان کرد:
نبوت، مقام و جایگاه الهی است.
خداوند شخصی را برمیگزیند، به او وحی میکند و او را در مقام نبوت قرار میدهد.
اما: رسالت، مأموریت ابلاغ پیام است.
رسول مأمور است پیام فرستنده را بدون کم و زیاد به مخاطب برساند. به همین دلیل در قرآن دربارهٔ رسولان آمده است: فَهَلْ عَلَى الرُّسُلِ إِلَّا الْبَلَاغُ الْمُبِينُ «آیا بر رسولان چیزی جز ابلاغ آشکار است؟» (نحل، ۱۶:۳۵)
و دربارهٔ پیامبر اسلام میفرماید: يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنزِلَ إِلَيْكَ مِن رَّبِّكَ «ای رسول! آنچه از سوی پروردگارت بر تو نازل شده است، ابلاغ کن.» (مائده، ۵:۶۷)
پس وظیفهٔ اصلی رسول، ابلاغ پیام الهی است.
۷. رسول نمیتواند از جانب خود چیزی به خدا نسبت دهد
اگر رسول مأمور رساندن پیام خداست، نمیتواند از جانب خود سخنی را به خدا نسبت دهد. قرآن دربارهٔ پیامبر اسلام میفرماید:
وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنَا بَعْضَ الْأَقَاوِيلِ لَأَخَذْنَا مِنْهُ بِالْيَمِينِ ثُمَّ لَقَطَعْنَا مِنْهُ الْوَتِينَ فَمَا مِنكُم مِّنْ أَحَدٍ عَنْهُ حَاجِزِينَ
«اگر او برخی سخنان را به دروغ به ما نسبت میداد، او را به سختی میگرفتیم، سپس رگ قلبش را قطع میکردیم و هیچیک از شما نمیتوانست مانع آن شود.»
(حاقه، ۶۹:۴۴–۴۷) این آیات نشان میدهد که رسول در مقام ابلاغ پیام الهی، حق ندارد چیزی را از خود به خداوند نسبت دهد.
۸. چرا اطاعت از رسول، اطاعت از خداست؟
قرآن میفرماید:
مَّنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ «هر کس از رسول اطاعت کند، از خدا اطاعت کرده است.» (نساء، ۴:۸۰)
علتش روشن است؛ زیرا رسول پیام خدا را میرساند. اطاعت از رسول، به این معناست که انسان پیام الهی را که رسول ابلاغ کرده است بپذیرد و از آن پیروی کند.
به همین دلیل در قرآن اطاعت از رسول به اطاعت از خدا پیوند خورده است.
۹. آیا هر رسولی نبی است؟
به جواب میتوان گفت نخیر. زیرا این نکته یکی از مهمترین دلایل قرآنی برای تفاوت میان این دو واژه است.
همانگونه که گفته شد، قرآن فرستادهٔ پادشاه مصر را «رسول» نامیده است: فَلَمَّا جَاءَهُ الرَّسُولُ «هنگامی که آن فرستاده آمد.» (یوسف، ۱۲:۵۰)او فرستاده بود، اما نبی نبود. بنابراین نمیتوان گفت که هر جا قرآن «رسول» میگوید، حتماً منظور «نبی» است.
۱۰. رسولان غیرنبی در قرآن
در سورهٔ شعراء آمده است: كَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ الْمُرْسَلِينَ «قوم نوح، رسولان را تکذیب کردند.» (شعراء، ۱۰۵)
و دربارهٔ قوم عاد میفرماید: كَذَّبَتْ عَادٌ الْمُرْسَلِينَ «قوم عاد، رسولان را تکذیب کردند.» (شعراء، ۱۲۳)
در داستان قوم نوح، پیامبر آنان حضرت نوح علیهالسلام بود و در داستان قوم عاد، حضرت هود علیهالسلام.
پس چرا قرآن در این آیات از «رسولان» به صورت جمع سخن میگوید؟
این کاربرد نشان میدهد که عنوان «رسول» میتواند برای کسانی که پیام و دعوت پیامبر را به دیگران میرسانند نیز به کار رود. این نکته در تبیین رابطهٔ نبوت و رسالت اهمیت زیادی دارد.
۱۱. داستان رسولان در سورهٔ یس
نمونهٔ دیگری از کاربرد واژهٔ رسول در سورهٔ یس آمده است:
إِذْ أَرْسَلْنَا إِلَيْهِمُ اثْنَيْنِ فَكَذَّبُوهُمَا فَعَزَّزْنَا بِثَالِثٍ فَقَالُوا إِنَّا إِلَيْكُمْ مُرْسَلُونَ
«هنگامی که دو فرستاده نزد آنان فرستادیم، اما آنان آن دو را تکذیب کردند؛ پس آنان را با سومی تقویت کردیم و گفتند: ما به سوی شما فرستاده شدهایم.»
(یس، ۳۶:۱۴)
و در ادامه میفرمایند: وَمَا عَلَيْنَا إِلَّا الْبَلَاغُ الْمُبِينُ
«بر عهدهٔ ما چیزی جز ابلاغ آشکار نیست.» (یس، ۳۶:۱۷) این آیات نیز رسالت را با ابلاغ پیوند میدهد.
۱۲. نبی و رسول در مورد حضرت محمد ﷺ
قرآن حضرت محمد ﷺ را با هر دو عنوان معرفی میکند.
در جایی میفرماید:
يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ «ای نبی!» (انفال، ۸:۶۴) در جای دیگر میفرماید: يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ «ای رسول!» (مائده، ۵:۴۱)
و میفرماید:
مُّحَمَّدٌ رَّسُولُ اللَّهِ «محمد، رسول خداست.» (فتح، ۴۸:۲۹)
همچنین میفرماید:
وَلَٰكِن رَّسُولَ اللَّهِ وَخَاتَمَ النَّبِيِّينَ «ولی رسول خدا و خاتم پیامبران است.» (احزاب، ۳۳:۴۰)
بنابراین حضرت محمد ﷺ هم نبی است و هم رسول.
اما هر یک از این دو عنوان از یک جهت دربارهٔ او به کار رفته است:
نبی بودن، مقام الهی اوست. رسول بودن، مأموریت ابلاغ پیام خداست.
۱۳. خاتمالنبیین؛ پایان نبوت
یکی از مهمترین آیات در این بحث، آیهٔ ۴۰ سورهٔ احزاب است: مَّا كَانَ مُحَمَّدٌ أَبَا أَحَدٍ مِّن رِّجَالِكُمْ وَلَٰكِن رَّسُولَ اللَّهِ وَخَاتَمَ النَّبِيِّينَ وَكَانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمًا
«محمد پدر هیچیک از مردان شما نیست؛ بلکه رسول خدا و خاتم پیامبران است و خداوند به هر چیزی داناست.» (احزاب، ۳۳:۴۰)
تعبیر قرآن بسیار دقیق است: خاتم النبیین نه «خاتم المرسلین». بنابراین قرآن به صراحت از پایان نبوت سخن میگوید.
پس از حضرت محمد ﷺ نبی دیگری که از سوی خداوند به مقام نبوت برسد وجود نخواهد داشت.
۱۴. آیا پس از پیامبر اسلام، رسالت وجود دارد؟
برای پاسخ به این پرسش باید میان دو معنای «رسول» تفکیک کرد.
اگر منظور از رسول، نبیای باشد که از سوی خداوند به مقام نبوت رسیده و مأموریت دریافت وحی نبوی دارد، چنین کسی پس از حضرت محمد ﷺ نخواهد آمد؛ زیرا او «خاتم النبیین» است. اما اگر «رسول» به معنای عام قرآنیِ فرستاده و ابلاغکنندهٔ پیام باشد، این واژه لزوماً به معنای نبوت نیست.
قرآن خود این کاربرد گسترده را نشان داده است؛ همانگونه که فرستادهٔ پادشاه مصر را «رسول» نامیده است. بنابراین نباید میان «پایان نبوت» و «پایان کاربرد واژهٔ رسول» خلط کرد.
۱۵. نبی و رسول؛ دو عنوان برای یک شخص از دو جهت متفاوت
وقتی قرآن دربارهٔ حضرت موسی و حضرت اسماعیل میفرماید: رَسُولًا نَبِيًّا «رسولی نبی» در حقیقت دو جهت متفاوت را دربارهٔ یک شخص بیان میکند.
او از جهت مقام الهی، نبی است. و از جهت مأموریت ابلاغ پیام الهی، رسول است. این تعبیر را میتوان کلید فهم تفاوت این دو اصطلاح دانست.
۱۶. نبوت با انتخاب خداوند است
هیچ انسانی نمیتواند با ادعای خود نبی شود. خداوند میفرماید: اللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَتَهُ «خداوند بهتر میداند رسالت خود را کجا قرار دهد.» (انعام، ۶:۱۲۴)
پس مقامهای الهی بر اساس انتخاب خداوند هستند، نه بر اساس ادعای انسانها.
۱۷. تفاوت نبی و رسول در یک نگاه
نبی:
مقام و جایگاهی است که خداوند به فرد برگزیده عطا میکند.
رسول:
فرستاده و مأمور ابلاغ پیام است.
نبی:
به انتخاب خداوند به مقام نبوت میرسد.
رسول:
پیام فرستنده را به مخاطب میرساند.
نبی:
با وحی، کتاب و حکمت ارتباط دارد.
رسول:
وظیفهٔ اصلیاش ابلاغ پیام است.
نتیجه:
هر نبیِ الهی رسول است، اما هر رسول نبی نیست. این برداشت بر اساس کاربردهای گوناگون این دو واژه در آیات قرآن شکل میگیرد.
نتیجهگیری
با بررسی مجموعهٔ آیات قرآن کریم روشن میشود که «نبی» و «رسول» را نباید دو واژهٔ کاملاً مترادف دانست.
نبوت یک مقام الهی است.
خداوند فردی را برمیگزیند، به او وحی میکند و او را در مقام نبوت قرار میدهد.
رسالت یک مأموریت و وظیفهٔ ابلاغ است.
رسول، پیام فرستنده را به مخاطب میرساند و در مقام ابلاغ، حق ندارد از جانب خود چیزی به پیام الهی بیفزاید.
به همین دلیل قرآن دربارهٔ حضرت موسی و حضرت اسماعیل علیهماالسلام میفرماید:
وَكَانَ رَسُولًا نَبِيًّا
«او رسولی نبی بود.»
از طرف دیگر، قرآن فرستادهٔ پادشاه مصر را نیز «رسول» مینامد، در حالی که او نبی نبود.
پس نتیجهٔ اصلی چنین است:
نبی، مقام الهی است؛ رسول، مأموریت ابلاغ است.
هر نبیِ الهی رسول است، اما هر رسول نبی نیست.
و دربارهٔ حضرت محمد ﷺ، قرآن هر دو عنوان را به کار برده است: رَسُولَ اللَّهِ وَخَاتَمَ النَّبِيِّينَ «رسول خدا و خاتم پیامبران.» (احزاب، ۳۳:۴۰)
بنابراین، نبوت با حضرت محمد ﷺ پایان یافته است و هیچ نبی دیگری پس از او نخواهد آمد.
مهمترین اصل در فهم این مسئله آن است که معنای «نبی» و «رسول» را باید از کاربرد خود قرآن به دست آورد، نه اینکه ابتدا تعریفی خارج از قرآن تعیین کنیم و سپس آیات را بر اساس آن تعریف تفسیر نماییم.
دکتر فیض الله فیاض
