پرسش: آیا فرشتگان مذکرند یا مؤنث؟
پاسخ:
واژۀ عربی «مَلَائِکَة» که در زبان فارسی به «فرشتگان» ترجمه می‌شود، از نظر ریشه‌شناختی به معنای فرستادگان و مأموران است. در «مفردات الفاظ القرآن» نیز این واژه در ارتباط با مفهوم فرستادن و مأموریت بیان شده است.
واژۀ «جِنّ» نیز اسم عامی است که برای موجوداتی به کار می‌رود که از حواس ظاهری انسان پنهان هستند. واژۀ «جَنَّة» که از همین ریشه گرفته شده، به باغی گفته می‌شود که به سبب فراوانی درختان و گیاهان، زمین آن از دید پنهان می‌ماند. از این جهت، مفهوم اصلی مادۀ «ج ن ن» با پوشیدگی و پنهان بودن ارتباط دارد.
بر این اساس، فرشتگان نیز از موجودات غیبی و نامرئی‌اند که خداوند متعال آنان را برای انجام مأموریت‌ها و وظایف گوناگون در نظام آفرینش مأمور ساخته است. بنابراین، بحث دربارۀ فرشتگان باید در چارچوب عالم غیب و آموزه‌های قرآن کریم صورت گیرد، نه بر اساس تصورات و افسانه‌هایی که در فرهنگ‌های مختلف درباره فرشتگان شکل گرفته است.
خداوند متعال می‌فرماید:
وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ
و جنّ و انس را نیافریدم، مگر برای آنکه تنها مرا عبادت کنند.
(ذاریات، ۵۱:۵۶)
این آیه بیانگر آن است که جنّ و انسان هر دو از موجودات مکلف هستند و آفرینش آنان با عبودیت و بندگی خداوند ارتباط دارد. بنابراین، جنّیان نیز مانند انسان‌ها موجوداتی صاحب اراده و اختیارند و در برابر اوامر الهی مسئولیت دارند.
خداوند متعال در آیۀ دیگری می‌فرماید:
“وَإِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ كَانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّه
“و هنگامی که به فرشتگان گفتیم: برای آدم سجده کنید، همگی سجده کردند، مگر ابلیس؛ او از جنّ بود و از فرمان پروردگارش سرپیچی کرد”
(کهف، ۱۸:۵۰)
این آیه نکته‌ای مهم را دربارۀ جایگاه ابلیس بیان می‌کند. فرمان سجده در این آیه متوجه فرشتگان بود، اما قرآن تصریح می‌کند که ابلیس از جنّ بوده است. از اینجا روشن می‌شود که ابلیس در شمار موجوداتی قرار داشت که در آن موقعیت، مخاطب و مأمور به اطاعت از فرمان الهی بود.
از سوی دیگر، تعبیر «فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ» نشان می‌دهد که ابلیس از فرمان پروردگار خود خارج شد و نافرمانی کرد. این مسئله بیانگر آن است که او موجودی مکلف و صاحب اختیار بوده و می‌توانسته میان اطاعت و عصیان یکی را برگزیند.
بر اساس این برداشت، فرشتگان نیز در ارتباط با مأموریت‌های الهی، در جایگاهی قرار دارند که اجرای اوامر و فرامین پروردگار بر عهدۀ آنان نهاده شده است. ابلیس نیز در آن موقعیت در میان آنان حضور داشت و از او خواسته شد که فرمان الهی را اطاعت کند؛ اما با سرپیچی از امر پروردگار، از مسیر طاعت خارج شد.
ازاین‌رو، عبارت «كَانَ مِنَ الْجِنِّ» را می‌توان چنین فهم کرد که ابلیس از جنس موجودات نامرئی و غیبی بود و در میان موجوداتی قرار داشت که برای انجام مأموریت‌های الهی در آن مقام حضور داشتند.
خداوند متعال دربارۀ نظام آفرینش می‌فرماید:
“وَمِنْ كُلِّ شَيْءٍ خَلَقْنَا زَوْجَيْنِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ”
“و از هر چیزی دو جفت آفریدیم، باشد که متذکر شوید”
(ذاریات، ۵۱:۴۹)
در این آیه، واژۀ «زَوْجَیْن» به معنای دو جفت یا دو زوج آمده است. همین واژه در آیۀ دیگری به‌صراحت برای بیان دو جنس مذکر و مؤنث به کار رفته است:
وَأَنَّهُ خَلَقَ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنْثَىٰ
و اینکه او دو جفت، یعنی مذکر و مؤنث را آفرید
(نجم، ۵۳:۴۵)
از مجموع این آیات می‌توان چنین برداشت کرد که اصل وجود دو جنس مذکر و مؤنث در نظام آفرینش الهی، یکی از سنت‌های آفرینش خداوند است. بنابراین، هنگامی که سخن از موجودات غیبی مانند فرشتگان به میان می‌آید، نمی‌توان بدون دلیل قرآنی یا وحیانی، جنسیت آنان را انکار کرد یا آنان را موجوداتی کاملاً بی‌جنسیت دانست.
فرشتگان، همچون دیگر موجودات عالم غیب، در قلمرو آفرینش و تدبیر الهی قرار دارند. آنان مخلوق خداوند هستند و هیچ‌گونه الوهیت یا استقلالی در برابر خداوند ندارند. مأموریت آنان نیز در نهایت به امر و ارادۀ الهی بازمی‌گردد.
بنابراین، فرشتگان را باید موجوداتی غیبی و نامرئی دانست که خداوند متعال برای انجام مأموریت‌های معین آفریده و آنان را به اجرای اوامر خویش مکلف ساخته است. بر اساس آیاتی که در این بحث مورد استناد قرار گرفت، می‌توان گفت که آنان نیز مانند انسان‌ها دارای جنسیت مذکر و مؤنث هستند.
در مجموع، بر اساس این برداشت از آیات قرآن کریم، فرشتگان موجوداتی غیبی و نامرئی هستند که خداوند متعال آنان را برای انجام مأموریت‌ها و وظایف گوناگون در نظام آفرینش آفریده است.
آنان بندگان و مأموران خداوندند و هیچ استقلالی از ارادۀ پروردگار ندارند. وظیفۀ آنان اجرای اوامر الهی و انجام مأموریت‌هایی است که خداوند بر عهدۀ آنان نهاده است.
همچنین با توجه به کاربرد واژۀ «زوجین» در قرآن کریم و تصریح آیۀ سورۀ نجم به «الذَّکَرِ وَالْأُنثى» می‌توان نتیجه گرفت که فرشتگان نیز، همانند انسان‌ها، دارای دو جنس مذکر و مؤنث هستند. البته کیفیت و حقیقت جسمانی و وجودی آنان با انسان متفاوت است؛ زیرا فرشتگان از عالم غیب هستند و حقیقت وجود آنان را نمی‌توان با معیارهای مادی و حسی انسان سنجید.
در نهایت، آنچه در این مسئله اهمیت اساسی دارد، توجه به این حقیقت قرآنی است که تمام فرشتگان و دیگر موجودات غیبی، مخلوق و بندۀ خداوند متعال‌اند و در برابر امر و مشیت او استقلالی ندارند. ازاین‌رو، شناخت آنان نیز باید بر اساس قرآن کریم و وحی الهی صورت گیرد، نه بر پایۀ تصورات عامیانه و برداشت‌های اسطوره‌ای.
