پرسش؟
اگر انسان درباره شخصی در غیاب او سخن بگوید، اما نام او را ذکر نکند، آیا این کار نیز غیبت محسوب می‌شود؟
پاسخ:
غیبت از گناهان زبانی است که در قرآن کریم و احادیث پیامبر ﷺ به‌شدت از آن نهی شده است. غیبت تنها به این معنا نیست که انسان نام شخصی را به زبان بیاورد؛ بلکه معیار اصلی این است که درباره فردی در غیاب او سخنی گفته شود که اگر آن شخص آن را بشنود، ناراحت شود و از بیان آن خوشش نیاید.
بنابراین، ذکر نکردن نام شخص، به‌تنهایی مانع تحقق غیبت نمی‌شود. اگر شخص مورد نظر از طریق نشانه‌ها، ویژگی‌ها، شغل، خانواده، موقعیت یا قرائن موجود برای شنوندگان قابل شناسایی باشد، سخن گفتن از عیب یا ویژگی ناخوشایند او می‌تواند غیبت محسوب شود.
غیبت چیست؟
پیامبر اکرم ﷺ در تعریف غیبت فرمودند:
«غیبت آن است که برادر دینی خود را به چیزی یاد کنی که او از آن خوشش نمی‌آید.»
از آن حضرت پرسیدند: اگر آنچه درباره برادرم می‌گویم واقعاً در او وجود داشته باشد، باز هم غیبت است؟
فرمودند:
«اگر آنچه می‌گویی در او وجود داشته باشد، غیبت کرده‌ای؛ و اگر در او نباشد، به او تهمت زده‌ای.»
(صحیح مسلم، کتاب البر والصلة، ۷۰ [۲۵۸۳]؛ ابوداود، کتاب الأدب، ۴۰؛ ترمذی، کتاب البر، ۲۳)
از این حدیث روشن می‌شود که واقعی بودن سخن، غیبت را مباح نمی‌کند. اگر عیبی واقعاً در شخص وجود داشته باشد و انسان آن را در غیاب او به‌گونه‌ای بیان کند که موجب ناراحتی او شود، این غیبت است. اما اگر چیزی را به او نسبت دهد که در واقع وجود ندارد، گناه از غیبت فراتر رفته و به تهمت و افترا تبدیل می‌شود.
آیا نگفتن نام، غیبت را از بین می‌برد؟
خیر. آنچه در غیبت اهمیت دارد، صرفاً ذکر نام نیست؛ بلکه شناخته شدن شخص و بیان چیزی درباره اوست که از شنیدن آن ناراحت می‌شود.
برای مثال، اگر کسی در جمع بگوید: «یکی از همکاران ما بسیار بخیل است و همیشه در مسائل مالی دیگران را اذیت می‌کند»، و شنوندگان بدانند که منظور او چه کسی است، این سخن می‌تواند غیبت باشد؛ هرچند نام آن شخص به زبان نیامده باشد.
همچنین اگر کسی بگوید: «شخصی را می‌شناسم که فلان رفتار نادرست را انجام می‌دهد»، اما با توضیحاتی که ارائه می‌کند، افراد حاضر متوجه شوند که چه کسی مورد نظر است، صرفاً استفاده از عبارت «شخصی را می‌شناسم» باعث نمی‌شود سخن از عنوان غیبت خارج شود.
اما اگر سخن به‌گونه‌ای باشد که هیچ‌کس نتواند شخص مورد نظر را شناسایی کند، موضوع متفاوت خواهد بود؛ زیرا یکی از عناصر مهم در غیبت این است که سخن به شخص معینی مربوط باشد و بتوان او را شناخت.
چرا غیبت حرام است؟
خداوند متعال در قرآن کریم غیبت را با تعبیری بسیار شدید نکوهش کرده و می‌فرماید:
«وَلا يَغْتَبْ بَعْضُكُمْ بَعْضًا ۚ أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَنْ يَأْكُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتًا فَكَرِهْتُمُوهُ ۚ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ رَحِيمٌ»
«و هیچ‌یک از شما دیگری را غیبت نکند. آیا کسی از شما دوست دارد گوشت برادر مرده خود را بخورد؟ پس از آن کراهت دارید. و از خدا پروا کنید؛ بی‌گمان خدا بسیار توبه‌پذیر و مهربان است.»
(حجرات، ۴۹:۱۲)
تشبیه غیبت به خوردن گوشت برادر مرده، نشان‌دهنده زشتی و قبح شدید این گناه است؛ زیرا شخص غیبت‌شونده در هنگام غیبت حضور ندارد تا از خود دفاع کند.
غیبت، حتی با اشاره و کنایه
غیبت فقط با بیان مستقیم یک عیب انجام نمی‌شود. گاهی انسان با اشاره، کنایه، تقلید از رفتار شخص، تغییر لحن، حرکت دست و صورت یا بیان برخی ویژگی‌های شناخته‌شده درباره فردی سخن می‌گوید و دیگران متوجه می‌شوند که منظور چه کسی است.
بنابراین، معیار این نیست که آیا نام شخص گفته شده یا خیر؛ بلکه باید دید آیا سخن، به شخص معینی مربوط می‌شود و آیا بیان آن چیزی است که او از آشکار شدنش ناراحت می‌شود یا نه.
تفاوت غیبت و تهمت
در این زمینه باید میان غیبت و تهمت نیز تفاوت گذاشت:
غیبت: سخن ناخوشایندی درباره شخصی گفته شود که واقعاً در او وجود دارد، اما او از بیان آن در غیابش ناراحت می‌شود.
تهمت: چیزی به شخصی نسبت داده شود که در واقع در او وجود ندارد.
بنابراین، اگر سخنی درباره فردی گفته شود و آن سخن دروغ باشد، علاوه بر آسیب به آبروی او، گناه تهمت و افترا نیز مطرح می‌شود.
سخن پایانی
از مجموع آیات قرآن و احادیث پیامبر ﷺ روشن می‌شود که ملاک غیبت، صرفاً ذکر نام شخص نیست. اگر فردی نام شخص را نبرد، اما شنوندگان از سخنان او متوجه شوند که منظور چه کسی است و درباره او مطلبی بیان شود که از شنیدن آن ناراحت می‌شود، این کار می‌تواند غیبت باشد.
ازاین‌رو، مسلمان باید در سخنان خود بسیار احتیاط کند و پیش از بیان عیب یا رفتار ناخوشایند دیگران از خود بپرسد: اگر این شخص در اینجا حضور داشت و این سخن را می‌شنید، آیا از آن ناراحت می‌شد؟ اگر پاسخ مثبت است، شایسته است از بیان آن خودداری کند؛ زیرا حفظ آبرو و حرمت مؤمن از وظایف مهم اخلاقی و شرعی است.
