برخی احادیث، زنان را از سفر بدون همراهی شوهر یا محرم نهی کردهاند. به همین دلیل، عالمان دین بر این باورند که زن مسلمان نمیتواند بدون همراهی شوهر یا یکی از محارم شرعنی خود[1] به سفری برود که مسافت آن به اندازهٔ مسافت سفر باشد؛ یعنی تقریباً ۸۵ تا ۹۰ کیلومتر یا بیشتر از محل زندگیاش فاصله داشته باشد.
البته عالمان در مورد سفر حج اختلاف نظر دارند. عالمان حنفی و حنبلی میگویند این حکم سفر حج را نیز دربرمیگیرد و زن نمیتواند بدون شوهر یا محرم خود به حج برود. در مقابل، عالمان شافعی و مالکی میگویند احادیثی که در این باره وارد شده، حج را شامل نمیشود؛ زیرا این احادیث دربارهٔ سفرهایی است که انجام آنها واجب نیست. از اینرو، اگر حج بر زنی فرض شده باشد، میتواند همراه با گروهی از زنان مورد اعتماد به حج سفر کند. [2]
امروزه شرایط سفر نسبت به گذشته بسیار تغییر کرده است. سفرهای بینشهری و بینالمللی آسانتر شده، امنیت راهها و مسافران افزایش یافته و زنان نیز بیش از گذشته در عرصههای مختلف اجتماعی حضور دارند. به همین دلیل، مسئلهٔ سفر زنان امروزه به یکی از موضوعات قابل بحث در فقه اسلامی تبدیل شده است.
در این نوشته میخواهیم این مسئله را با استناد به آیات قرآن بررسی کنیم ..
سفر، امنیت راه آيات و احادیث مربوط به این موضوع.
الف ـ سفر
خداوند متعال در قرآن کریم بیان کرده است که برای هدفهای گوناگون میتوان سفر کرد. این هدفها به ترتیب چنین است:
۱ ـ سفر برای آشنایی با فرهنگ و عبرت گرفتن
فَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا وَهِيَ ظَالِمَةٌ فَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَىٰ عُرُوشِهَا وَبِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ وَقَصْرٍ مَشِيدٍ
أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِهَا أَوْ آذَانٌ يَسْمَعُونَ بِهَا فَإِنَّهَا لَا تَعْمَى الْأَبْصَارُ وَلَٰكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ
«چه بسیار شهرهایی را که در حالیکه مرتکب ستم و خطا بودند، از میان بردیم؛ بهگونهای که تنها چاههای متروک و کاخهای استوار ویرانشده از آنان باقی ماند.»
آیا(آن نا باوران) در زمین گردش نکردند تا دلهایی داشته باشند که با آن درست بیندیشند و گوشهایی که با آن بشنوند؟ حقیقت این است که چشمها کور نمیشوند، بلکه دلهایی که در سینهها قرار دارند، کور میشوند.» (حج، ۲۲/۴۵ـ۴۶)
۲ ـ سفر برای علم و تحقیق
قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ ثُمَّ اللَّهُ يُنْشِئُ النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ إِنَّ اللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
«بگو: در زمین گردش کنید و ببینید که خداوند آفرینش را چگونه آغاز کرده است. سپس خداوند آفرینش دیگری را پدید خواهد آورد. خداوند بر هر چیزی تواناست.» (عنکبوت، ۲۹/۲۰)
۳ ـ سفر برای آشنایی با تاریخ ادیان
وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولًا أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَى اللَّهُ وَمِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلَالَةُ فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ
«ما برای هر امتی پیامبری فرستادیم تا بگوید: خدا را بندگی کنید و از طاغوتها دوری نمایید! در میان آنان کسانی بودند که خداوند هدایتشان کرد و کسانی هم بودند که گمراهی بر آنان حتمی شد. پس در زمین گردش کنید و ببینید سرانجام کسانی که حق را دروغ شمردند، چگونه شد.» (نحل، ۱۶/۳۶)
۴ ـ سفر برای عبادت
خداوند متعال دربارهٔ عبادت حج چنین فرموده است:
فِيهِ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ مَقَامُ إِبْرَاهِيمَ ۖ وَمَنْ دَخَلَهُ كَانَ آمِنًا ۗ وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا ۚ وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ
«در آن نشانههای روشن و مقام ابراهیم است. و هرکس وارد آن شود، در امان خواهد بود. حج این خانه، حق خداوند بر مردم است؛ برای کسانی که راهی برای رسیدن به آن مییابند. و هرکس این امر را نادیده بگیرد، بداند که خداوند از جهانیان بینیاز است.» (آلعمران، ۳/۹۷)
عبارت «وَمَنْ دَخَلَهُ كَانَ آمِنًا» («و هرکس وارد آن شود، در امان خواهد بود») هم امنیت راه، هم سلامت و هم توانایی مالی را دربر میگیرد. از آنجا که در دین ما عبادتها جنبه شخصی دارند، هرکس توانایی انجام حج را داشته باشد، باید حج را انجام دهد. در این زمینه، میان زن و مرد هیچ تفاوتی وجود ندارد. [3]
ب ـ امنیت راه
آیات زیر به ما نشان میدهند که مسافر بیش از هر چیز به اُلفت؛ یعنی فراهم بودن غذا و امنیت، نیاز دارد:
«قریشیان، به سبب الفتی که دارند، و به سبب الفتی که در سفرهای زمستانی و تابستانی دارند، باید صاحب این خانه (کعبه) را بندگی کنند؛ همان خدایی که برایشان غذا فراهم کرد و آنان را از گرسنگی نجات داد و از ترس در امانشان ساخت.»
(سورهٔ قریش)
بر اساس آیهٔ پایانی این سوره، اُلفت به معنای برخورداری از غذای کافی و امنیت است. آیهٔ زیر نیز بر امنیت در هنگام سفر تأکید میکند:
وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْقُرَى الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا قُرًى ظَاهِرَةً وَقَدَّرْنَا فِيهَا السَّيْرَ سِيرُوا فِيهَا لَيَالِيَ وَأَيَّامًا آمِنِينَ
«و میان آنان و شهرهایی که در آنها برکت قرار داده بودیم، شهرهایی پیدرپی و نزدیک به هم ساختیم که از یکدیگر دیده میشدند. و برای سفر در میان آنها فاصله و اندازهٔ معینی قرار دادیم و گفتیم: شبها و روزها با امنیت و آرامش در آنها سفر کنید.»
(سبأ، ۳۴/۱۸)
چنانکه دیده میشود، در این آیات میان زن و مرد هیچ تفاوتی گذاشته نشده است. در هنگام سفر، غذا و امنیت نیاز همهٔ انسانهاست. نیاز غذایی را میتوان پیش از آغاز سفر تأمین کرد؛ اما تأمین امنیت به عوامل دیگری بستگی دارد.
نیاز زنان به امنیت، همواره بیشتر از مردان است. اگر احادیثی را که زنان را از سفر بدون محرم منع کردهاند، در کنار یکدیگر و به صورت یک مجموعه بررسی کنیم، روشن میشود که در این احادیث بر امنیت راه و مسافر تأکید شده است.[4]
اکنون به بررسی این احادیث میپردازیم:
ج ـ احادیث مربوط به سفر زنان
دربارهٔ سفر زنان، احادیثی وجود دارد که بیان میکنند زن هنگام سفر باید محرم همراه خود داشته باشد. در برخی از این احادیث، زنان از سفر بدون محرم به مسافت یک شبانهروز منع شدهاند؛ در برخی دیگر، سخن از مسافت دو روز و در بعضی نیز از مسافت سه روز به میان آمده است. در شماری از احادیث هم بدون تعیین مدت یا مسافت مشخص، به طور کلی از سفر زنان بدون محرم نهی شده است.
دلیل این نهی را باید با توجه به شرایط آن زمان، جلوگیری از گرفتار شدن زنان در مشکلات مربوط به جان، مال و ناموس دانست.
از سوی دیگر، پیامبر ما از فرارسیدن زمانی نیز خبر داده است که زنان بتوانند بدون همراه داشتن هیچ محرمی سفر کنند. در حدیث عَدی بن حاتم که در بخش پنجم خواهد آمد، به روشنی میبینیم که این پیشبینی پیامبر تحقق یافته است.
تفاوتهایی که در احادیث مربوط به این موضوع دیده میشود، و نیز سخن پیامبر در حدیث عَدی بن حاتم دربارهٔ زمانی که زن بتواند به تنهایی از عراق حرکت کرده و به حج برود، به روشنی نشان میدهد که نهی از سفر زنان بدون محرم، حکمی وابسته به یک علت مشخص بوده است.
بنابراین، هرگاه آن علت و مانعی که سبب این نهی شده از میان برود، خودِ نهی نیز به طور طبیعی از میان خواهد رفت. چنانکه در ادامه خواهیم دید، علت منع زنان از سفر بدون محرم، نبود امنیت در راه بوده است.
احادیث مربوط به این موضوع از این قرار است:
۱ ـ احادیثی که زنان را از سفر یکشبانهروز بدون محرم منع میکنند
از ابوهریره روایت شده است که رسولالله ﷺ فرمودند:
«برای زنی که به خدا و روز آخرت ایمان دارد، جایز نیست مسافتی را که یک شب و یک روز طول میکشد، بدون همراهی محرم خود طی کند.» [5]
۲ ـ احادیثی که زنان را از سفر دو روزه بدون محرم منع میکنند
از ابوسعید خدری روایت شده است: من از رسولالله ﷺ چهار سخن حکیمانه شنیدم که توجه و شگفتی مرا بسیار برانگیخت. یکی از آنها چنین بود:
«زن نباید بدون همراهی شوهر یا یکی از نزدیکان محرم خود، مسافت دو روز را سفر کند.» [6]
۳ ـ احادیثی که زنان را از سفر سهروزه بدون محرم منع میکنند
از عبدالله بن عمر روایت شده است که رسولالله ﷺ فرمودند:
«زن نمیتواند بدون همراهی محرم خود، مسافت سه روز را سفر کند.» [7]
۴ ـ احادیثی که زنان را از هرگونه سفر بدون محرم منع میکنند
از عبدالله بن عباس روایت شده است که رسولالله ﷺ فرمودند:
«هیچ زنی بدون همراهی محرم خود به سفر نرود؛ و تا زمانی که محرم زن همراه او نباشد، هیچ مردی نیز نباید نزد او وارد شود.»
در پی این سخن رسولالله ﷺ، یکی از صحابه پرسید:
«یا رسولالله! من تصمیم دارم همراه سپاهی که برای جهاد میرود، به جنگ بروم؛ در حالی که همسرم میخواهد به حج برود. در این مورد چه میفرمایید؟»
رسولالله ﷺ فرمودند:
«تو نیز فوراً همراه همسرت برو.» [8]
1ــ مژدهٔ فرا رسیدن زمانی که زن میتواند بدون محرم سفر کند
از عَدی بن حاتم روایت است:
«هنگامی که نزد رسولالله ﷺ نشسته بودم، مردی آمد و از فقر و تنگدستی شکایت کرد. پس از آن، مرد دیگری آمد و از راهزنی شکایت کرد. رسولالله ﷺ به من فرمود:
— ای عَدی! آیا شهر حیره را دیدهای؟
گفتم:
— نه، آن را ندیدهام؛ اما دربارهٔ آن برایم گفته شده و از آن اطلاع دارم.
رسولالله ﷺ فرمود:
— اگر زنده بمانی و عمرت ادامه پیدا کند، خواهی دید که زنی در هودجی سفر میکند، از حیره حرکت میکند و در حالی که از هیچکس جز خدا نمیترسد، به کعبه میرسد و آن را طواف میکند.»
عدی میگوید:
«من خودم زن یا زنانی را دیدم که از حیره در هودج سفر میکردند و بدون ترس از هیچکس جز خدا، سرانجام به کعبه میرسیدند و آن را طواف میکردند.» [9]
یادداشت: حیره، امروزه در محدودهٔ شهر نجف در عراق قرار دارد. این منطقه در حدود ۵ کیلومتری جنوب کوفه، میان کوفه و حَوَرْنَق، در جنوبشرقی تپهٔ کِنیدره و در دشتی وسیع در کنار رود فرات واقع شده است. [10]
۲ ـ روش و عملکرد صحابه در مورد سفر زنان
امام بخاری، در آغاز بخشی که احادیث مربوط به حج زنان را آورده است، چنین گزارشی را نقل میکند:
احمد بن محمد ازرقی به من گفت: ابراهیم از پدرش سعد، و او از پدرش ابراهیم بن عبدالرحمن بن عوف، این خبر را برای من نقل کرد:
«عمر بن خطاب در آخرین حج خود به همسران پیامبر ﷺ اجازه داد که به حج بروند و عثمان بن عفان و عبدالرحمن بن عوف را نیز همراه آنان فرستاد.» [11]
چنانکه میدانیم، این دو صحابی نامبرده، محرم همسران پیامبر ﷺ نبودند.
نتیجهگیری
در مورد عبادت حج، خداوند متعال میفرماید:
«حج این خانه، حق خداوند بر مردم است؛ برای کسانی که توانایی رفتن به آن را دارند.» (آلعمران، ۳/۹۷)
منظور از واژه «مردم» در این آیه، همه مؤمنانی هستند که مکلف به انجام فرمانها و پرهیز از ممنوعات دینیاند؛ چه زن باشند و چه مرد.
عبارت «برای کسانی که توانایی رفتن به آن را دارند»، هم امنیت راه، هم سلامت و هم توانایی مالی را دربر میگیرد. همانگونه که پیشتر نیز گفته شد، چون در دین ما عبادتها جنبه شخصی دارند، هرکس توانایی حج رفتن را داشته باشد، چه زن باشد و چه مرد، باید حج را انجام دهد. اما از نظر فطری، امنیت زن نسبت به امنیت مرد اهمیت بیشتری دارد. بنابراین، در این مسئله، نکته اساسی که بر حکم تأثیر میگذارد، مسئله امنیت است.
اگر امنیت وجود داشته باشد، منعی وجود ندارد.
در مناطقی که امنیت راه و مسافر تأمین شده باشد، دختران و زنان میتوانند بدون همراهی محرم، برای تحصیل علم، دیدار خویشاوندان یا ـ چنانکه در قرآن بیان شده است ـ با هدف فرهنگ، علم و تحقیق، مطالعه تاریخ ادیان یا عبادت، هم در سفرهای بینشهری و هم در سفرهای بینالمللی به مسافرت بروند و این کار جایز است.
«حکم احادیثی که زنان را از سفر بدون همراهی محرم منع میکنند، تعبدی نیست، بلکه معقولالمعنا است؛ یعنی این ممنوعیت، حکمی نیست که مانند یک عبادت، بدون توجه به اینکه «چرا؟ فایده آن چیست؟» پذیرفته شود؛ بلکه تدبیری است که برای تأمین نظم درست زندگی دنیا بر اساس اسلام و جلوگیری از بدیها و آسیبها اتخاذ شده است.
اینکه در احادیث، برای مدت سفر اندازههای متفاوتی بیان شده نیز بر همین حکمت استوار است؛ یعنی با توجه به شرایط سفر و وضعیت راه، خطر موجود در نظر گرفته شده و از مدتهای متفاوت سخن گفته شده است. همچنین احادیث و دیدگاههای فقهیای که بیان میکنند اگر در راه و سفر، خطری برای جان، مال و ناموس زن وجود نداشته باشد، زن میتواند به تنهایی یا همراه یک زن قابل اعتماد و یا گروهی از زنان سفر کند، ما را به همین نتیجه میرسانند.» [12]
در پایان میتوان گفت که ممنوعیت سفرهای طولانی زنان بدون محرم، تنها به زمان رسولالله ﷺ اختصاص ندارد. در هر زمان و هر منطقهای که امنیت راه و مسافر وجود نداشته باشد، زنان نباید بدون محرم به سفرهای طولانی بروند.
دکتر یحیی شنول – انس علیم اوغلو
مترجم : داکتر: فیض الله [فیاض]
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
[1] خویشاوندان نزدیکی که ازدواج با آنان ممنوع است؛ مانند پدر، پدربزرگ، پسر، نواسه، برادر، کاکا، ماما و مانند اینها. [2] فخرالدین آتار، «سفر»، دانشنامه اسلامی دیانت (DİA)، جلد ۳۶، ص. ۲۹۷. [3] عبدالعزیز بایندر، «سفر زنان ـ ۲»، قابل دسترسی در:وبسایت بنیاد سلیمانیه. [4] عبدالعزیز بایندر، «سفر زنان ـ ۲»، همان منبع. [5] بخاری، «قصر نماز»، ۴؛ مسلم، «حج»، ۴۱۹، ۴۲۲ (۱۳۳۹)؛ ابوداوود، «مناسک»، ۲؛ ترمذی، «رضاع»، ۱۵. [6] بخاری، «محصر»، ۳۷؛ مسلم، «حج»، ۴۱۵، ۴۱۶ (۸۲۷). [7] بخاری، «قصر نماز»، ۴؛ مسلم، ۴۱۳ (۱۳۳۸). [8] بخاری، «محصر»، ۳۷؛ مسلم، ۴۲۴ (۱۳۴۱). [9] بخاری، «مناقب»، ۲۵. [10] حسین علی دقوقی، «حیره»، دانشنامه اسلامی دیانت (DİA)، جلد ۱۸، ص. ۱۲۲. [11] بخاری، «محصر»، ۳۷. [12] خیرالدین کارامان، «سفر زنان»، اسلام در زندگی ما، ۲ (نسخه اینترنتی).
