پرسش:
برخی ادعا میکنند که اشعار دوران پیش از اسلام در آیات قرآن کریم نیز بازتاب یافتهاند. افزون بر این، گروهی بر این باورند که قرآن کریم تحت تأثیر همین اشعار شکل گرفته و محتوای آن از سرودههای شاعران دوران جاهلیت اقتباس شده است. در پاسخ به این ادعاها چه توضیحی میتوان ارائه کرد؟
پاسخ:
اینگونه ادعاها و شبهات، موضوع تازهای نیستند. در عصر نزول قرآن کریم نیز مخالفان دعوت پیامبر اکرم (ص)، اعم از مشرکان، منکران حق و برخی گناهکاران، برای مقابله با دعوت الهی و تضعیف رسالت نبوی، سخنان و اتهاماتی از این دست مطرح میکردند. آنان گاه پیامبر اکرم (ص) را شاعر میخواندند و گاه مدعی میشدند که آیات قرآن از سخنان و سرودههای دیگران برگرفته شده است.
این اتهامات و واکنشهای مخالفان، افزون بر آنکه در آیات قرآن کریم مورد اشاره قرار گرفتهاند، در منابع مربوط به سیره و زندگانی پیامبر اکرم (ص) و شماری از اسناد و گزارشهای تاریخی نیز بازتاب یافتهاند.
خداوند متعال در آیات متعددی، نسبت شاعری به پیامبر اکرم (ص) را رد کرده و ماهیت وحیانی قرآن کریم را از شعر و سخن بشری متمایز ساخته است. از جمله میفرماید:
“و ما به او شعر نیاموختیم و شاعری در شأن او نیست. این کتاب جز پندی الهی و قرآنی روشنگر نیست؛ تا هر کس را که زندهدل است بیم دهد و فرمان [عذاب] بر کافران تحقق یابد.” (یس، ۶۹ و ۷۰)
بر اساس این آیات، قرآن کریم نه حاصل ذوق و قریحهٔ شاعری پیامبر است و نه از سنخ سرودههای بشری؛ بلکه کتابی الهی و مایهٔ تذکر، هدایت و روشنگری برای انسانهاست.
در آیهای دیگر، خداوند متعال بهصراحت میفرماید:
“و این سخن، گفتار هیچ شاعری نیست؛ چه اندکاند کسانی از شما که ایمان میآورند!” (سورهٔ حاقّه، آیهٔ ۴۱)
همچنین، خداوند متعال در ادامهٔ همین سوره، احتمال انتساب سخنان دروغین به ذات اقدس الهی از سوی پیامبر را بهشدت رد میکند و میفرماید:
و اگر او [پیامبر] پارهای سخنان را به دروغ به ما نسبت میداد، بیتردید او را بهشدت مؤاخذه میکردیم؛ سپس رگ حیاتیاش را قطع میکردیم و هیچیک از شما نمیتوانست مانع این کار شود و از او حمایت کند.” (سورهٔ حاقّه، آیات ۴۴ تا ۴۷)
این آیات، بر منشأ وحیانی قرآن کریم و مسئولیت خطیر پیامبر اکرم (ص) در ابلاغ امانت الهی تأکید دارند.
روایت عمر بن خطاب از چگونگی پذیرش اسلام
در روایتی منسوب به عمر بن خطاب نقل شده است که وی دربارهٔ چگونگی آشنایی خود با قرآن کریم و ایمان آوردنش به اسلام، چنین سخن گفته است:
شبی برای نوشیدن شراب از خانه بیرون رفتم. چون جایی برای تهیهٔ آن نیافتم، تصمیم گرفتم به کعبه بروم و آنجا را طواف کنم. هنگامی که به کعبه رسیدم، پیامبر خدا (ص) را دیدم که مشغول نماز بود. با خود اندیشیدم که بهتر است به قرائت ایشان گوش فرا دهم. ازاینرو، در زیر پوشش کعبه پنهان شدم و در مقابل ایشان قرار گرفتم تا به تلاوت قرآن گوش بسپارم.
در آن هنگام، با خود گفتم: آنچه محمد میخواند، شاید از جنس همان اشعاری باشد که شاعران قریش میسرایند. درست در همان لحظه، پیامبر اکرم (ص) این آیه را تلاوت فرمود:
“و این سخن، گفتار هیچ شاعری نیست؛ چه اندکاند کسانی از شما که ایمان میآورند!” (سورهٔ حاقّه، آیهٔ ۴۱)
سپس با خود اندیشیدم که شاید او غیبگوست و این سخنان را از پیش خود میسازد. در همان هنگام، پیامبر اکرم (ص) آیات دیگری از قرآن کریم را تلاوت فرمود:
“و اگر او [پیامبر] پارهای سخنان را به دروغ به ما نسبت میداد، بیتردید او را بهشدت مؤاخذه میکردیم؛ سپس رگ حیاتیاش را قطع میکردیم و هیچیک از شما نمیتوانست مانع این کار شود و از او حمایت کند.” (سورهٔ حاقّه، آیات ۴۴ تا ۴۷)
چنین به نظر میرسید که پیامبر خدا (ص) به تمامی پرسشهایی که در ذهن من میگذشت، پاسخ میداد. در آن لحظات، دلم نرم شد، حجاب غفلت از قلبم کنار رفت و چشمانم از اشک پر شد. بدینسان، آیات قرآن کریم در جانم اثر گذاشت و زمینهٔ هدایت و پذیرش اسلام را در وجودم فراهم ساخت؛ ایمانی که در قلبم استقرار یافت و از آن پس با من همراه ماند.
سرانجام، پیامبر اکرم (ص) تلاوت خود را به پایان رساند و به سوی خانه حرکت کرد. من نیز در پی ایشان به راه افتادم. پیامبر (ص) در اثنای حرکت، متوجه حضور من شد و مرا شناخت. گمان برد که شاید قصد آزار و تعرض به ایشان را دارم؛ ازاینرو، مرا خطاب کرد و فرمود:
“ای عمر! چه شده است؟”
در پاسخ گفتم:
“آمدهام تا در برابر خداوند و پیامبرش تسلیم شوم و به آنچه از جانب خداوند برای ما آورده است، ایمان بیاورم”
پیامبر اکرم (ص) دست مبارک خود را بر سینهام نهاد و برایم دعا کرد. سپس فرمود: «این به حکمت و مشیت الهی است.» آنگاه به سوی خانهٔ خویش رفت.
این روایت، در صورت پذیرش اعتبار تاریخی آن، نمونهای از تأثیر عمیق آیات قرآن کریم بر جان و اندیشهٔ مخاطبان نخستین وحی است. آنچه در این گزارش جلب توجه میکند، مواجههٔ مستقیم یک انسان با آیات قرآن و تأثیر معنوی و هدایتی آن بر قلب اوست.
قرآن کریم خود را نه مجموعهای از سرودههای بشری، بلکه کلام وحیانی خداوند معرفی میکند. ازاینرو، شباهت احتمالی برخی تعبیرها یا مضامین میان ادبیات عرب پیش از اسلام و آیات قرآن، بهتنهایی نمیتواند دلیلی بر اقتباس قرآن از شعر جاهلی باشد. برای داوری علمی در این زمینه، باید میان اشتراک در واژگان و مضامین ادبی، تأثیرپذیری ادبی و ادعای اقتباس و منشأشناسی متن تمایز قائل شد.
در متن نهایی، روایت عمر بن خطاب را با تعبیر «روایتی منسوب به عمر» آوردهام؛ زیرا برای استفاده در یک مقالهٔ آکادمیک، لازم است مأخذ دقیق روایت، سلسلهٔ راویان و اعتبار سند آن نیز بررسی شود. همچنین، میان استدلال اعتقادی دربارهٔ منشأ وحیانی قرآن و بررسی تاریخی و زبانشناختی شباهتهای ادبی تمایز گذاشتهام.




