پرسش:
واژهٔ «نسخ» در قرآن کریم به چه معنایی آمده است؟ آیا ممکن است واژهٔ «نسخ» به معنای «بیان» نیز به کار رفته باشد؟
پاسخ:
واژهٔ «نسخ» و مشتقات آن در قرآن کریم در چهار مورد آمده است. در سه مورد به صورت فعل و در یک مورد به صورت اسم استعمال شده است. در دو مورد از کاربردهای فعلی، به صورت فعل ثلاثی و در یک مورد به صورت باب استفعال آمده است. در یکی از کاربردهای فعل ثلاثی، «نسخ» به معنای برداشتن چیزی و جایگزین کردن چیزی مانند آن یا بهتر از آن است و در کاربرد دیگر به معنای برداشتن چیزی و جایگزین کردن آن با چیز دیگری آمده است.
در آیهٔ ۱۰۶ سورهٔ بقره بیان شده است که آیه‌ای که نسخ یا فراموشانده شود، با چیزی مانند آن یا بهتر از آن جایگزین می‌گردد:
﴿مَا نَنسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنسِهَا نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا﴾
«هر آیه‌ای را که نسخ کنیم یا آن را به فراموشی بسپاریم، بهتر از آن یا مانند آن را می‌آوریم.»
همچنین در آیهٔ ۵۲ سورهٔ حج بیان شده است که شیطان برای گمراه کردن پیامبران در وحی آنان دخالت می‌کند و خداوند آنچه را شیطان القا کرده است، از بین می‌برد:
﴿فَيَنْسَخُ اللَّهُ مَا يُلْقِي الشَّيْطَانُ ثُمَّ يُحْكِمُ اللَّهُ آيَاتِهِ﴾
«پس خداوند آنچه را شیطان القا می‌کند از بین می‌برد، سپس آیات خود را استوار و محکم می‌سازد.»
بر اساس این دو کاربرد می‌توان گفت که معنای این فعل دارای دو بخش جدانشدنی است: «از بین بردن چیزی و جایگزین کردن چیز دیگری».
همچنین می‌توان نتیجه گرفت که چیزی که جایگزین مورد قبلی می‌شود، ممکن است با آن متفاوت باشد و حتی ممکن است همانند آن باشد. در حالت دوم، روشن است که «برداشتن» به معنای جایگزین کردن نسخهٔ قبلی با نسخهٔ بعدی است؛ در حالی که نسخهٔ بعدی در اصل همانند نسخهٔ قبلی است. عبارت ﴿أَوْ مِثْلِهَا﴾ «یا مانند آن» در آیهٔ ۱۰۶ سورهٔ بقره نیز بر همین معنا دلالت دارد.
افزون بر این، معنای لغوی واژه نیز که به معنای رونویسی کردن یک نوشته و تهیهٔ نسخه‌ای مانند آن است، این معنا را تأیید می‌کند.
سومین موردی که این واژه به صورت فعل در قرآن کریم آمده، آیهٔ ۲۹ سورهٔ جاثیه است:
﴿إِنَّا كُنَّا نَسْتَنْسِخُ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ﴾
در این آیه، فعل «نستنسخ» به معنای ثبت و ثبت‌کردن اعمال انسان‌ها است. دلیل به‌کارگیری این فعل برای ثبت اعمال این است که این ثبت به صورت مستمر به‌روزرسانی می‌شود. به عبارت دیگر، آنچه نوشته می‌شود پیوسته تغییر می‌کند و نسخه‌برداری می‌شود و از این‌رو مفهوم «نسخ» تحقق پیدا می‌کند.
دلیل این معنا را می‌توان در سخن خداوند نیز مشاهده کرد:
﴿إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ ذَٰلِكَ ذِكْرَىٰ لِلذَّاكِرِينَ﴾
[هود: ۱۱۴]
«همانا نیکی‌ها بدی‌ها را از بین می‌برند؛ این برای یادکنندگان پند و یادآوری است.»
چهارمین موردی که این واژه در قرآن کریم آمده، آیهٔ ۱۵۴ سورهٔ اعراف است. در این آیه، پس از آن‌که موسی(ع) به سبب شرک قوم خود و گوساله‌پرستی آنان خشمگین شد، الواحی را که وحی در آن نوشته شده بود، برداشت و در آن آمده بود که آنچه در این الواح نوشته شده، برای پرهیزگاران حق و هدایت است.
اگر منظور از واژهٔ «نسخه» در متن آیه، همان الواحی باشد که موسی(ع) دریافت کرده بود، می‌توان گفت استعمال واژهٔ «نسخه» به این معناست که آنچه به موسی(ع) داده شده، همان چیزی است که پیش از او نیز به پیامبران دیگر داده شده بود.
همچنین ممکن است منظور از «نسخه» در این آیه، رونویسی‌ها و نسخه‌های منتقل‌شده از آنچه به موسی(ع) داده شده بود باشد.
با توجه به موارد استعمال واژهٔ «نسخ» چه در زبان عربی و چه در آیات قرآن و احادیث، به نظر نمی‌رسد بتوان برای این واژه معنای «بیان» را در نظر گرفت.
از سوی دیگر، «نسخ» در چارچوب مفهوم «تبیین» در قرآن نیز قرار نمی‌گیرد؛ زیرا واژهٔ «تبیین» در قرآن به معنای آشکار و روشن ساختن چیزی است که از پیش وجود داشته است، در حالی که مفهوم «نسخ» بر برداشتن یا جایگزین کردن چیزی دلالت دارد.
دکتر فاتح أُروم
