حوریان در بهشت
حوریان، خدمتکاران زن هستند که در بهشت در کنار زنان و مردان بهشتی و در محیط نزدیک آنان حضور خواهند داشت.
انسانها و جنها برای آزمایش آفریده شدهاند.[۱] کسانی که در این آزمایش پیروز شوند، در حالی که از احساسات و انگیزههای ناپاک پاک شدهاند، همراه با همسران و افراد شایسته از نسلهای بالاتر و پایینترِ خود، وارد بهشت شده و در آنجا سکونت خواهند گزید.[۲]
برای کسانی که ازدواج نکردهاند، مانند عیسی (ع)، و نیز کسانی که همسرشان کافر بوده است، مانند نوح و لوط (ع) و همسر فرعون،[۳] و همچنین کسانی که از همسر خود جدا شدهاند، همسرانی پاک و پاکیزه عطا خواهد شد.[۴] خداوند متعال میفرماید:
إِنَّ أَصْحَابَ الْجَنَّةِ الْيَوْمَ فِي شُغُلٍ فَاكِهُونَ . هُمْ وَأَزْوَاجُهُمْ فِي ظِلَالٍ عَلَى الْأَرَائِكِ مُتَّكِئُونَ. لَهُمْ فِيهَا فَاكِهَةٌ وَلَهُمْ مَا يَدَّعُونَ. سَلَامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ
«همانا اهل بهشت در آن روز در سرگرمی و شادمانی به سر میبرند.[۵] آنان و همسرانشان در سایهها، بر تختها تکیه زدهاند.[۶] در آنجا برای آنان میوهها و هر آنچه بخواهند، فراهم است.[۷] و از سوی پروردگار مهربان، سخنِ سلام و آرامش به آنان گفته خواهد شد.» (یس، ۵۵–۵۸)
در آخرت، انسانها با ساختاری متفاوت از آنچه پیش از آن شناخته شده است، آفریده خواهند شد و چهرههای مردان و زنان مؤمن نورانی و درخشان خواهد بود. خداوند متعال میفرماید:
نَحْنُ قَدَّرْنَا بَيْنَكُمُ الْمَوْتَ وَمَا نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ . عَلَى أَنْ نُبَدِّلَ أَمْثَالَكُمْ وَنُنْشِئَكُمْ فِي مَا لَا تَعْلَمُونَ .
«ما مرگ را در میان شما مقدر کردهایم و هرگز ناتوان و مغلوب نخواهیم شد؛[۸] تا امثال و ساختار شما را دگرگون سازیم و شما را در صورتی که نمیشناسید، دوباره پدید آوریم.[۹]» (واقعه، ۶۰–۶۱)
يَوْمَ تَرَى الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ يَسْعَى نُورُهُمْ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَبِأَيْمَانِهِمْ بُشْرَاكُمُ الْيَوْمَ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ
«روزی را به یاد آور که مردان و زنان مؤمن را میبینی که نورشان پیشاپیش آنان و در سمت راستشان حرکت میکند. به آنان گفته میشود: امروز مژده شما باغهایی است که از زیر آنها جویبارها جاری است و در آن جاودانه [۱۰]خواهید بود؛ این همان کامیابی بزرگ است.»[۱۱] (حدید، ۱۲)
بر اساس این آیات، ساختار و آفرینش زنان و مردانی که وارد بهشت میشوند دگرگون خواهد شد و آنان از یک زیبایی برخوردار خواهند بود که تصور آن برای انسان ممکن نیست. آنان در آنجا هر آنچه را بخواهند و حتی بیش از آن خواهند یافت.[۱۲] آیاتی که ویژگیهای حوریانی را که در خدمت آنان قرار داده میشوند بیان میکند، یکی دیگر از نشانههای ارزش و جایگاه والایی است که برای زنان و مردان بهشتی در نظر گرفته شده است.
حوریان، خدمتکاران نزدیک همه زنان و مردانی خواهند بود که وارد بهشت میشوند و در کنار آنان، «وِلدان»؛ یعنی خدمتکاران مرد، نیز در رفتوآمد خواهند بود.[۱۳]
اکنون ویژگیهای حوریان را بررسی کنیم:
۱- حوریان در بهشت آفریده خواهند شد
حوریان، موجودات مؤنثی هستند که در بهشت آفریده خواهند شد. پیش از آن، نه انسانی و نه جنی چنین موجوداتی را دیده بود. خداوند متعال میفرماید:
إِنَّا أَنْشَأْنَاهُنَّ إِنْشَاءً . فَجَعَلْنَاهُنَّ أَبْكَارًا . عُرُبًا أَتْرَابًا . لِأَصْحَابِ الْيَمِينِ
«ما آنان را بهگونهای ویژه آفریدیم و پرورش دادیم. سپس آنان را برای نخستین بار آفریدیم؛ با محبت، خوشرفتار و همسنوسال یکدیگر قرار دادیم. اینان برای اصحاب یمین هستند.» (واقعه، ۳۵–۳۸)
واژهای که به معنای «برای نخستین بار آفریدهشده» ترجمه شده، «أَبْکَار» است که جمع «بِکْر» (بِكْر) میباشد. معنای ریشهای «بِکْر» نخستین و آغازِ چیزی بودن است.[۱۴] این واژه برای زنان باکره نیز به کار میرود. از همین رو، در همه تفاسیر و ترجمههای قرآن، عبارت «فَجَعَلْنَاهُنَّ أَبْكَارًا» را به معنای «آنان را باکره قرار دادیم» ترجمه کردهاند. در حالی که درباره کسی که در بهشت آفریده شده و پیش از آن رابطه جنسی نداشته است، نمیتوان گفت «آنان را باکره قرار دادیم». برای اینکه این ترجمه مناسب باشد، لازم است آنان پیش از آن باکره نبوده باشند.
برخی نیز گفتهاند که ضمیر «هُنَّ» در آیه ۳۵ سوره واقعه، به جای حوریان، به همسران مردان بهشتی اشاره دارد. برای اثبات این دیدگاه، عبارت «وَفُرُشٍ مَّرْفُوعَةٍ» در آیه ۳۴، که درباره کسانی است که نامه اعمالشان به دست راست داده میشود، برخلاف قواعد زبان عربی به معنای «برای آنان همسرانی بسیار ارزشمند قرار خواهیم داد» ترجمه شده است.
در حالی که عبارت آیه ۳۴، آخرین مورد از مجموعهای از قیدهای مکانی است که از آیه ۲۷ آغاز میشود و به دلیل وجود حرف جر «فِي» در آن، بهروشنی بر مکان دلالت دارد. در آیات ۲۷ تا ۳۴، محل اقامت کسانی که نامه اعمالشان به دست راست داده میشود، توصیف شده است.
برای اینکه آیه به معنای «برای آنان همسرانی بسیار ارزشمند قرار خواهیم داد» ترجمه شود، باید واژههایی را که در جایگاه قید مکان قرار دارند، بهعنوان مفعول و اسمِ موردِ عمل در نظر گرفت؛ در حالی که چنین برداشتی از نظر قواعد زبان عربی ممکن نیست.
افزون بر این، واژه «فُرُش» که آن را به معنای «همسران» گرفتهاند، در آیه ۵۴ سوره الرحمن به معنای «بسترهایی که بهشتیان بر آن تکیه میزنند» به کار رفته است و کسی آن را در آنجا به معنایی غیر از «بسترها» ترجمه نکرده است. در این آیه نیز واژه «فُرُش» همان معنا را دارد.
سه آیه پس از آن، عبارت «لِأَصْحَابِ الْيَمِينِ؛ اینان برای اصحاب یمین هستند» (واقعه، ۳۸) دوباره تکرار میشود. بنابراین، تنها مرجعی که ضمیر میتواند به آن بازگردد، حوریانی هستند که در آیه ۲۲ سوره واقعه از آنان یاد شده است.
عبارت زیر که در دو آیه آمده است نیز بیانگر آن است که حوریان، موجوداتی از نوعی خواهند بود که پیش از آن هرگز دیده نشدهاند:
لَمْ يَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَلَا جَانٌّ
«در آنجا حوریانی هستند که نگاه خود را به کسانی که در خدمت آناناند دوختهاند؛ پیش از آنان، هیچ انسانی و هیچ جنی با آنان تماس نداشته است.» (رحمن، ۵۶ و ۷۴)
واژهای که در اینجا به «تماس» ترجمه شده، از ریشه «طَمْث» (طَمْثُ) است که معنای اصلی آن «دست زدن و تماس پیدا کردن با چیزی» است و در معنای تماس جنسی نیز به کار میرود.[۱۵]
مردان و زنانی که پس از پاک شدن از احساسات و انگیزههای ناپاک،[۱۶] همراه با همسران و افراد شایسته از نسلهای بالاتر و پایینتر خود در بهشت سکونت خواهند گزید،[۱۷] حتی تصور برقراری رابطه جنسی با فردی غیر از همسر خود را نیز به ذهن راه نخواهند داد.
۲- حوریان در کنار بهشتیان قرار داده خواهند شد
خداوند متعال میفرماید:
وَزَوَّجْنَاهُمْ بِحُورٍ عِينٍ
«و حوریانِ درشتچشم را نیز در کنار آنان، بهعنوان خدمتکار، قرار میدهیم.» (دخان، ۵۴؛ طور، ۲۰)
برای این عبارت قرآن، ترجمهای که بر اساس برداشت سنتی ارائه شده، چنین است:
«آنان را با حوریانِ درشتچشم ازدواج میدهیم.»
تمام تفاسیر و ترجمهها در این زمینه تقریباً بر یک نظر اتفاق دارند. اما نمیتوان این معنا را به آیه نسبت داد؛ زیرا ضمیر «هُمْ» در عبارت «وَزَوَّجْنَاهُمْ» به متقین، یعنی کسانی که از خطاها و نادرستیها پرهیز کردهاند و به بهشت میروند، اشاره دارد (دخان، ۵۱؛ طور، ۱۷). در اینجا نمیتوان میان زن و مرد تفاوتی قائل شد.
دادن چنین معنایی به آیات، از نظر زبان عربی نیز امکانپذیر نیست. اکنون کاربردهای مختلف فعل «زَوَّجَ» را از نظر زبانی بررسی کنیم:
۱. الف)
اگر فعل «زَوَّجَ» (زَوَّجَ) تنها یک مفعول داشته باشد، به معنای «در کنار هم قرار دادن و پیوند دادن دو چیز که یکدیگر را کامل میکنند» است. خداوند متعال میفرماید:
وَإِذَا النُّفُوسُ زُوِّجَتْ
«و هنگامی که جانها با بدنها پیوند داده شوند…» (تکویر، ۷)
مقصود از این آیه، پیوند یافتن بدنهای دوباره آفریدهشده انسانها با روحهای آنان است. هر انسان دارای دو «نَفْس» است: یکی بدن و دیگری روح. پیوند بدن و روح مانند نصب شدن سیستمعامل بر روی کامپیوتر است. همانگونه که سیستمعامل پس از آماده شدن کامپیوتر نصب میشود و آن را قابل استفاده میسازد، روح نیز پس از کامل شدن همه اعضای بدن و برقرار شدن تعادل جسم، با بدن پیوند داده میشود (مؤمنون، ۱۲–۱۴).
روح به دو صورت از بدن جدا میشود: یکی هنگام خواب و دیگری هنگام مرگ بدن. روح شخص خوابیده، هنگامی که بدن بیدار میشود، و روح شخص مرده نیز هنگام زنده شدن دوباره، بازمیگردد و وارد بدن میشود (انعام، ۶۰؛ زمر، ۴۲).
بدن فرد مرده، مانند کامپیوتری است که سختافزار آن از کار افتاده باشد و روح تا زمان رستاخیز دوباره به آن بازنمیگردد. از همین رو، احساس انسان نخستین کسی که میمیرد با احساس آخرین کسی که میمیرد، از نظر گذشت زمان یکسان است (نحل، ۷۷؛ قمر، ۵۰).
پیوندی که در آیه بالا از آن سخن گفته شده، پیوند روح انسان با بدنهایی است که دوباره آفریده میشوند. در آن هنگام، انسان احساس خواهد کرد که گویی از خواب بیدار شده است. آیه مربوط به این موضوع چنین است:
قَالُوا يَا وَيْلَنَا مَن بَعَثَنَا مِن مَّرْقَدِنَا هَذَا مَا وَعَدَ الرَّحْمَنُ وَصَدَقَ الْمُرْسَلُونَ
«گفتند: وای بر ما! چه کسی ما را از خوابگاهمان برانگیخت؟ این همان چیزی است که خدای رحمان وعده داده بود و پیامبران راست گفتند.» (یس، ۵۲)[۱۸][۱۹]
۱. ب)
اگر فعل «زَوَّجَ» (زَوَّجَ) دو مفعول بگیرد و هر دو مفعول بهطور مستقیم به فعل مربوط باشند، در این صورت این فعل معنای «ازدواج دادن» و «همسر کردن» خواهد داشت. نمونه آن در آیه زیر دیده میشود:
وَإِذْ تَقُولُ لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ وَاتَّقِ اللَّهَ وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَاهُ فَلَمَّا قَضَى زَيْدٌ مِنْهَا وَطَرًا زَوَّجْنَاكَهَا لِكَيْ لَا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ فِي أَزْوَاجِ أَدْعِيَائِهِمْ إِذَا قَضَوْا مِنْهُنَّ وَطَرًا وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولًا
«و [به یاد آور] هنگامی را که به کسی که خدا به او نعمت داده بود و تو نیز به او نعمت داده بودی، میگفتی: همسرت را در همسری خود نگه دار و از خدا پروا کن. در حالی که چیزی را در دل خود پنهان میکردی که خدا آن را آشکار میساخت و از مردم میترسیدی، در حالی که سزاوارتر بود از خدا بترسی. پس هنگامی که زید از آن زن جدا شد و ارتباط خود را با او پایان داد، ما او را به همسری تو درآوردیم تا برای مؤمنان در ازدواج با همسران پسرخوانده هایشان، هنگامی که آنان از همسران خود جدا شوند و رابطهشان را با آنان پایان دهند، هیچ تنگنایی نباشد. و فرمان خدا انجامشدنی است.» (احزاب، ۳۷)
۱. ج)
اگر فعل «زَوَّجَ» (زَوَّجَ) دو مفعول بگیرد، اما مفعول دوم با حرف جر، یعنی با حرفی که باعث کسره گرفتن آخر کلمه میشود، به فعل متصل شود، در این صورت نمیتوان به این فعل معنای «ازدواج دادن» داد؛ بلکه تنها میتوان معنای «در کنار خود قرار دادن» یا «در کنار کسی قرار دادن» را از آن فهمید.[۲۲]
در هر دو آیهای که فعل «زَوَّجَ» درباره حوریان آمده است، مفعول دوم با حرف جر «باء» به فعل متصل شده است:
وَزَوَّجْنَاهُمْ بِحُورٍ عِينٍ
«و حوریانِ درشتچشم را نیز در کنار آنان، بهعنوان خدمتکار، قرار میدهیم.» (دخان، ۵۴؛ طور، ۲۰)
دو آیه زیر نیز این معنا را تأیید میکنند:
وَعِنْدَهُمْ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ عِينٌ
«و در کنار آنان، موجودات مؤنثی / حوریانی درشتچشم خواهند بود که نگاه خود را از آنان برنمیدارند و همسنوسال یکدیگرند.» (صافات، ۴۸)
وَعِنْدَهُمْ قَاصِرَاتُ الطَّرْفِ أَتْرَابٌ
«و در کنار آنان، موجودات مؤنثی / حوریانی همسنوسال خواهند بود که با گوشه چشم، آنان را دنبال میکنند.» (ص، ۵۲)
همانگونه که مشاهده میشود، معنای «ازدواج دادن» که عنعنه برای آیات بالا ارائه کرده است، با قواعد زبان عربی نیز سازگار نیست. افزون بر این، چنین برداشتی دربردارنده این ادعاهست که زنان در بهشت با جایگاهی درجهدوم و متفاوت با مردان برخورد خواهند شد. در حالی که تصور چنین تعریفی از بهشتی که هیچکس در آن احساس اندوه و ناخشنودی نخواهد کرد، ممکن نیست.
۳- حوریان دارای ظاهر زیبا خواهند بود
حوریان دارای ظاهر زیبا خواهند بود. خداوند متعال میفرماید:
وَحُورٌ عِينٌ . كَأَمْثَالِ اللُّؤْلُؤِ الْمَكْنُونِ.
«و نیز حوریانِ درشتچشم خواهند بود؛ گویی آنان همچون مرواریدی هستند که در صدف خود پوشیده و محفوظ است.» (واقعه، ۲۲–۲۳)
كَأَنَّهُنَّ الْيَاقُوتُ وَالْمَرْجَانُ
«گویی آنان همچون یاقوت و مرجاناند.» (رحمن، ۵۸)
كَأَنَّهُنَّ بَيْضٌ مَكْنُونٌ
«گویی آنان همچون تخمهای پوشیده و محفوظاند؛ با پوستی درخشان و بسیار سفید.» (صافات، ۴۹)
اینکه حوریان همچون مروارید، یاقوت، مرجان و تخممرغ باشند و چشمانی همچون چشمان آهو داشته باشند، زیبایی آنان را نشان میدهد؛ و اینکه مانند چیزی پوشیده و محفوظ در صدف خود باشند، نشان میدهد که بدنهای آنان پوشیده خواهد بود. کودکان خردسال بهشتیان نیز در اطراف آنان، همچون مرواریدهایی که در صدف خود قرار دارند، رفتوآمد خواهند کرد.[۲۳] تعبیر «پوشیده و محفوظ در صدف خود» درباره وِلدان، یعنی خدمتکاران مرد، که گفته شده است مانند مروارید خواهند بود، به کار نرفته است.[۲۴]
۴- حوریان در سطح بالایی خدمترسانی خواهند کرد
آیاتی که درباره خدمترسانی حوریان در سطح بالا سخن میگویند، چنیناند:
إِنَّ لِلْمُتَّقِينَ مَفَازًا. حَدَائِقَ وَأَعْنَابًا. وَكَوَاعِبَ أَتْرَابًا. وَكَأْسًا دِهَاقًا. لَّا يَسْمَعُونَ فِيهَا لَغْوًا وَلَا كِذَّابًا. جَزَاء مِّن رَّبِّكَ عَطَاء حِسَابًا .
«همانا برای پرهیزگاران و کسانی که خود را از خطاها حفظ میکنند، جایگاه رستگاری است؛ باغها، تاکستانها، موجودات مؤنثِ همسنوسال که در سطح بالایی خدمترسانی میکنند / حوریان، و جامهای لبریز. در آنجا نه سخن بیهودهای میشنوند و نه دروغی. اینها پاداشی از سوی پروردگار تو و عطایی حسابشده بر اساس اعمال آنان است.» (نبأ، ۳۱–۳۶)
واژه (كَوَاعِب) که در آیه ۳۳ سوره نبأ آمده است، جمع «کاعِب» به معنای «دارای بلندی» است. در زبان عربی، هر چیزی که بلند و برآمده باشد، (كَعْبٌ) نامیده میشود. درباره شخصی با جایگاه و موفقیت گفته میشود: «رَجُلٌ عَالِي الكَعْب»؛ یعنی «شخصی با کعب بلند و جایگاه والا». از آنجا که این واژه برای اشاره به پستانهای برآمده در ناحیه سینه زنان نیز به کار میرود،[۲۵] در ترجمه سنتی، آیه مذکور همواره با همین معنا ترجمه شده است.
از آنجا که آنچه از حوریان انتظار میرود، خدمترسانی خوب است، ترجمهای که با مفهوم آیه سازگارتر است، معنای «موجودات همسنوسالی که در سطح بالایی خدمترسانی میکنند» را میرساند. از سوی دیگر، حوریان مانند مرواریدها و تخممرغهایی که در صدف و پوسته خود پوشیده و محفوظاند، پوشیده خواهند بود؛ بنابراین، چگونگی پستانهای آنان معنایی نخواهد داشت.
افزون بر این، از آنجا که هر یک از افراد بهشتی همسر خود را خواهد داشت و زیبایی آنان با زیبایی حوریان قابل مقایسه نخواهد بود، ویژگی حوریان که هم زنان و هم مردان بهشتی را تحت تأثیر قرار میدهد، چیزی جز کیفیت خدمترسانی آنان نخواهد بود.
۵- حوریان در خیمهها اقامت خواهند داشت
بهشتیان همراه با همسران و فرزندان خود در قصرها و کاخها سکونت خواهند کرد،[۲۶] اما حوریان در خیمهها اقامت خواهند داشت.[۲۷] خداوند متعال میفرماید:
فِيهِنَّ خَيْرَاتٌ حِسَانٌ . فَبِأَيِّ آلَاء رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ . حُورٌ مَّقْصُورَاتٌ فِي الْخِيَامِ . فَبِأَيِّ آلَاء رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ.
«در آن باغهای بهشتی، زنانی نیکسرشت و زیبارو هستند. پس ای انسانها و جنها، کدامیک از نعمتهای پروردگارتان را انکار میکنید؟
آنان حوریانی هستند که در خیمهها اقامت دارند. پس کدامیک از نعمتهای پروردگارتان را انکار میکنید؟» (رحمن، ۷۰–۷۳)
اقامت حوریان در خیمهها را میتوان به اقامت خدمتکاران در گذشته در ساختمانها و محلهای وابسته به قصرها و باغهای آنها تشبیه کرد.
نتیجه
تمام آیات مربوط به این موضوع، بهروشنی و صراحت نشان میدهند که حوریانی که برای زنان و مردان واردشده به بهشت اختصاص داده میشوند، جز خدمترسانی وظیفه دیگری ندارند. همچنین توصیفهایی که درباره حوریان آمده است، نشاندهنده ارزش و جایگاه والایی است که برای بهشتیان در نظر گرفته شده است.
عبدالعزیز بایندیر
برگرداننده فیض الله فیاض
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
پاورقیها و منابع
[۱] ذاریات، ۵۱/۵۶.
[۲] رعد، ۱۳/۱۹–۲۴؛ طور، ۵۲/۲۱–۲۴.
[۳] تحریم، ۶۶/۱۰–۱۱.
[۴] آلعمران، ۳/۱۵؛ نساء، ۴/۵۷.
[۵] دخان، ۴۴/۲۷؛ طور، ۵۲/۱۷–۱۸.
[۶] نساء، ۴/۵۷؛ کهف، ۱۸/۳۱؛ زخرف، ۴۳/۷۰؛ طور، ۵۲/۱۷–۲۱؛ انسان، ۷۶/۱۳؛ مرسلات، ۷۷/۴۱–۴۴؛ مطففین، ۸۳/۲۲–۲۳.
[۷] صافات، ۳۷/۴۱–۴۲؛ ص، ۳۸/۵۱؛ زخرف، ۴۳/۷۳؛ دخان، ۴۴/۵۵؛ طور، ۵۲/۲۲؛ واقعه، ۵۶/۲۰.
[۸] آلعمران، ۳/۸۵؛ نساء، ۴/۷۸؛ انبیاء، ۲۱/۳۵؛ عنکبوت، ۲۹/۵۷؛ جمعه، ۶۲/۸.
[۹] اسراء، ۱۷/۹۹؛ عنکبوت، ۲۹/۲۰؛ یس، ۳۶/۸۱؛ نجم، ۵۳/۴۷؛ انسان، ۷۶/۲۸.
[۱۰] آلعمران، ۳/۱۰۷؛ عبس، ۸۰/۳۸–۳۹. پیامبر ما فرمود: «نخستین کسانی که وارد بهشت میشوند، چهرههایشان مانند ماه شب چهاردهم، یعنی ماه کامل، خواهد بود. کسانی که پس از آنان وارد میشوند، مانند زیباترین ستارهای خواهند بود که در آسمان همچون مروارید میدرخشد. دلهای آنان مانند دل یک نفر خواهد بود؛ در میان آنان نه کینهای وجود دارد و نه حسادتی. هر یک از آنان دو حوری خواهد داشت که چشم خود را از آنان برنمیدارند.» (بخاری، بدء الخلق، ۸)
[۱۱] توبه، ۷۲.
[۱۲] نحل، ۳۱؛ انبیاء، ۱۰۲؛ فرقان، ۱۶؛ زمر، ۳۴؛ فصلت، ۳۱؛ شوری، ۲۲؛ ق، ۳۵.
[۱۳] انسان، ۱۵–۱۹.
[۱۴] معجم مقاییس اللغه، احمد بن فارس بن زکریا، بیروت، بدون تاریخ، مدخل «بکر» (بكر).
[۱۵] معجم مقاییس اللغه، مدخل «طمث» (طمث).
[۱۶] حجر، ۴۷.
[۱۷] رعد، ۱۹–۲۴؛ طور، ۲۱–۲۴.
[۱۸] صافات، ۱۹–۲۰.
[۱۹] این سخن را کافران میگویند. رفتار مؤمنان متفاوت است (اسراء، ۵۲).
[۲۰] میترسیدی که: «اگر زید همسرش را طلاق دهد و خداوند برای اینکه این موضوع را درباره همسران طلاقدادهشده پسرخواندهها نمونه قرار دهد، مرا با زینب ازدواج دهد، چگونه در میان مردم ظاهر شوم؟»
[۲۱] زیرا «کسانی که پیامهای خدا را ابلاغ میکنند، از خدا میترسند و از هیچکس جز او نمیترسند.» (احزاب، ۳۹).
[۲۲] راغب اصفهانی (درگذشته ۴۲۵ هـ)، مفردات الفاظ القرآن، مدخل «زوج» (زوج)، تحقیق: صفوان عدنان داوودی، دمشق و بیروت، ۱۴۱۲/۱۹۹۲.
[۲۳] طور، ۲۴.
[۲۴] انسان، ۱۵–۱۹.
[۲۵] جمالالدین محمد بن مکرم بن منظور، لسان العرب، بیروت، ۱۹۹۰، مدخل «کعب» (كعب).
[۲۶] توبه، ۷۲؛ فرقان، ۱۰؛ زمر، ۲۰.
[۲۷] رحمن، ۷۲.
