پرسش
فرض کنیم شخصی ۱۰۰ دلار در اختیار دارد که ۵۰ دلار آن حلال و ۵۰ دلار دیگر حرام است. اگر تنها ۵۰ دلار حلال را در یک کسبوکار سرمایهگذاری کند و ۵۰ دلار حرام را برای خود یا در امور دیگری مصرف نماید، آیا درآمدی که از آن کسبوکار به دست میآورد، با توجه به اینکه سرمایهٔ اولیهٔ آن از مال حلال بوده است، حلال خواهد بود یا حرام؟
پاسخ :
نخست باید دانست که نافرمانی عمدی از فرمانهای الهی، اگر با اصرار و تکرار همراه شود، امری بسیار خطرناک است و میتواند انسان را به مرز کفر، یعنی انکار و نادیده گرفتن آیات و احکام الهی، نزدیک سازد. ازاینرو، اگر چنین وضعیتی هنوز واقع نشده است، شایسته است انسان از همان ابتدا از مصرف مال حرام خودداری کند و راه توبه و پاکی را در پیش گیرد.
بندهٔ مؤمن نمیتواند از یک سو در پی اطاعت و تقرب به خداوند باشد و از سوی دیگر، آگاهانه مال حرام را وارد زندگی و معاش خود کند. مال حرام، افزون بر آثار دنیوی، بر دل و جان انسان و بر قبولی اعمال و دعاهای او نیز اثر میگذارد.
ابوهریره رضیاللهعنه روایت کرده است که رسول خدا (ص) فرمودند:
“ای مردم! خداوند پاک و پاکیزه است و جز پاک و پاکیزه را نمیپذیرد. خداوند مؤمنان را همانگونه فرمان داده است که پیامبران را فرمان داده بود و فرموده است:
“ای پیامبران! ازچیزهای پاکیزه بخورید و عمل صالح انجام دهید؛ زیرا من به آنچه انجام میدهید، آگاهم.” (مؤمنون، ۵۱)
و نیز فرموده است:
“ای کسانی که ایمان آوردهاید! از چیزهای پاکیزهای که به شما روزی دادهایم، بخورید” (بقره، ۱۷۲)
سپس پیامبر (ص) از مردی یاد کرد که سفرهای طولانی پیموده، موهایش ژولیده و بدنش غبارآلود است. دستهای خود را به سوی آسمان بلند میکند و میگوید: «پروردگارا! پروردگارا!» در حالی که خوراکش حرام، نوشیدنیاش حرام، پوشاکش حرام و با مال حرام تغذیه شده است. پس چگونه دعای او مستجاب شود؟” (صحیح مسلم، کتاب زکات، حدیث ۶۵ [۱۰۱۵]؛ ترمذی، تفسیر سورهٔ بقره، حدیث ۲۹۹۲)
اما اگر شخص پیش از این مرتکب چنین کاری شده، مال حرام را مصرف کرده و در همان حال کسبوکاری را نیز آغاز کرده باشد، نباید از رحمت خداوند ناامید شود؛ بلکه باید صادقانه به سوی پروردگار بازگردد و برای پاک کردن مال و ذمهٔ خویش اقدام کند.
هر کس مالی را از راه حرام به دست آورده و سپس از عمل خود پشیمان شده و قصد توبه دارد، برای رهایی از این گناه باید سه امر را انجام دهد:
۱. توبهٔ صادقانه به درگاه خداوند:
با دلی پشیمان، از گناه خویش بازگردد و از آنچه انجام داده است، حقیقتاً نادم باشد.
۲. طلب مغفرت از خداوند:
از پروردگار آمرزش بخواهد و با اخلاص از او طلب بخشش کند و تصمیم بگیرد که به آن گناه بازنگردد.
۳. خارج کردن مال حرام از دارایی:
مال حرام را از تصرف و مالکیت خویش خارج کند و، اگر صاحب حق معلوم است، آن را به صاحبش بازگرداند.
چگونگی خارج کردن مال حرام از دارایی
اگر شخصی در جریان ارتکاب یک عمل حرام، حق شخص دیگری را نیز ضایع کرده باشد یا مالی را از راههایی مانند سرقت، غصب، فریب و نیرنگ، ربا، قمار و مانند آن به دست آورده باشد، نمیتواند آن مال را برای خود نگه دارد؛ بلکه باید آن را از دارایی خویش خارج کرده و حق را به صاحبش بازگرداند.
اگر مال حرام، عینِ معین و مشخصی باشد، حکم آن روشن است. برای نمونه، اگر کسی حیوان یا مال مشخصی را غصب کرده باشد و آن مال هنوز نزد او موجود باشد، باید همان مال را از دارایی خود جدا کرده و به صاحبش بازگرداند.
اگر صاحب مال معلوم نباشد یا دسترسی به او امکانپذیر نباشد، میتوان آن مال را در راه نیازمندان و امور خیر مصرف کرد؛ با این حال، نباید چنین تصور کرد که این کار به منزلهٔ صدقه از مال حلال خویش است یا الزاماً برای او پاداش صدقه خواهد داشت؛ زیرا هدف اصلی، خارج کردن مال حرام از ذمه و دارایی است.
در اموالی که حلال و حرام با یکدیگر درآمیختهاند، میتوان حالتهای مختلفی را چنین بیان کرد:
۱. اموالی که میتوان مثل آن را بازگرداند
اگر مال حلال با مال حرام مخلوط شده باشد و از اموالی باشد که مثل و معادل آن قابل بازگرداندن است؛ مانند پول، غلات، روغن و امثال آن، دو حالت وجود دارد:
الف) اگر مقدار مال حرام معلوم باشد:
همان مقدار باید از دارایی جدا و از تصرف شخص خارج شود.
ب) اگر مقدار مال حرام معلوم نباشد:
در این صورت باید بر اساس غالبِ گمان و احتمال قوی عمل شود؛ یعنی مقداری که احتمال حرام بودن آن بیشتر است، از دارایی خارج گردد.
اما راه احتیاط و ورع آن است که شخص تنها مقداری را برای خود نگه دارد که به حلال بودن آن یقین دارد و باقی مال را از دارایی خویش خارج کند.
۲. اموالی که ارزش متفاوت و مشخص دارند
اگر مال حرامی که با مال حلال درآمیخته است، از اموالی باشد که عین و ارزش مشخص و متفاوتی دارد، مانند خانه، زمین و امثال آن، باید برای تعیین حق و جلب رضایت صاحب مال اقدام شود.
اصل در این مسئله آن است که عین مال به صاحب حق بازگردانده شود . اگر بازگرداندن خودِ مال امکانپذیر نباشد، باید مثل و معادل آن پرداخت شود و اگر پرداخت مثل نیز ممکن نباشد، ارزش مالی آن به صاحب حق پرداخت گردد. پس از آن، رضایت و حلالیت او نیز طلب شود.
اگر صاحب حق از دنیا رفته باشد، حق او باید به ورثهٔ او پرداخت شود.
در هر دو حالت، اگر مقدار مال حرام به اندازهای باشد که خارج کردن آن از دارایی در یکباره برای شخص امکانپذیر نباشد، باید آن را بهتدریج، ولی بدون تأخیر و در نخستین فرصت ممکن از دارایی خود خارج کند؛ زیرا هدف آن است که ذمهٔ انسان هرچه زودتر از حق مردم و مال حرام پاک شود.
بنابراین، در مسئلهٔ سرمایهگذاری، اصل مهم این است که مال حرام نباید در اختیار انسان باقی بماند. اگر سرمایهای که مستقیماً در کسبوکار به کار گرفته شده، حلال بوده باشد، باید حکم درآمد حاصل از آن را از حکم مال حرامِ جداگانه تفکیک کرد؛ اما مال حرام نیز همچنان باید مطابق احکام مربوط به حقوق مردم و اموال نامشروع، از دارایی خارج شود.
