پرسش:
سلام علیکم. هر بار که سوره نوح را میخوانم، از خود میپرسم چرا خداوند نام بتهای قوم حضرت نوح را ذکر کرده است؟ قرآن برای همه زمانها و مکانهاست، اما امروز ما دیگر از این اصطلاحات استفاده نمیکنیم.
مفسران گفتهاند که این کار برای برجسته کردن موضوع بوده یا به این دلیل که قوم پیامبر محمد(ص) نیز بتپرست بودند؛ اما این پاسخها مرا قانع نکرد. پس زمان ما چه میشود؟ سعی کردم در ریشه این واژهها جستوجو کنم، شاید بتوانم معبودهایی را که امروزه میپرستیم و با نام آن بتها همخوانی دارند پیدا کنم، اما به نتیجهای نرسیدم.
پیشاپیش از کمک شما سپاسگزارم.
پاسخ:
و علیکم السلام و رحمة الله و برکاته.
ما نیز از بانوی پرسشگر گرامی به خاطر این پرسشهای زنده و اندیشمندانه سپاسگزاریم؛ پرسشهایی که به گشودن قفلهای دلها کمک میکنند تا نورهای وحی و هدایتهای همواره تازه قرآن را بهتر ببینند.
سفری که شما برای جستوجوی ریشههای واژهها و رسیدن به «بتهای معاصر» آغاز کردهاید، مسیری الهامبخش و درست است؛ زیرا نشان میدهد که به این حقیقت آگاه هستید که متن قرآن زنده است و هرگز نمیمیرد، و پیام آن محدود به جغرافیا و زمان خاصی نیست. با این حال، مانعی وجود دارد که ما را از فهم درست واقعیت بازمیدارد؛ و آن این است که بتها را تنها در قالب شکلهای سنگی و مجسمههای باستانی جستوجو کنیم.
قرآن کریم از امتهای گذشته برای ما سخن گفته است؛ از جمله قوم حضرت ابراهیم(ع) که نسبت به بتهای خود تعصب میورزیدند و میگفتند:
﴿ما بتها را میپرستیم و همواره به عبادت و خدمت آنها مشغولیم﴾ [شعرا: ۷۱].
همچنین قرآن از تمایل بنیاسرائیل به تقلید از دیگران پرده برمیدارد؛ آنگاه که از کنار گروهی گذشتند که به پرستش بتهای خود مشغول بودند:
﴿بر قومی گذشتند که بر گرد بتهای خود اعتکاف کرده بودند. گفتند: ای موسی! برای ما نیز معبودی قرار ده، همانگونه که آنان معبودانی دارند. موسی گفت: شما مردمی نادان هستید﴾ [اعراف: ۱۳۸].
دیری نپایید که از غیبت پیامبر خود سوءاستفاده کردند و:
﴿گوساله را به عنوان معبود برگزیدند﴾ [اعراف: ۱۵۲].
این دلبستگی به امور محسوس و مادی ادامه یافت تا به بتهایی رسید که مردم مکه میپرستیدند؛ بتهایی همچون:
﴿لات، عُزّی و منات، آن سومین بت دیگر﴾ [نجم: ۱۹ـ۲۰].
اما آن معبودهای محسوس و مادی، با آن شکل ابتدایی و شناختهشده خود، دورانشان به سر آمده است. از همینجا پرسش مهم و بهجای شما مطرح میشود: چه حکمتی در تلاوت نامهای تاریخی مشخصی در کتابی وجود دارد که برای این نازل شده است که:
﴿برای جهانیان هشداردهنده باشد﴾ [فرقان: ۱]
در حالی که نه از آن اشخاص اثری باقی مانده و نه از شکلهای مادی آن بتها پیروانی وجود دارند؟
اما حقیقتی که قرآن بیان میکند این است که بتهای جاهلیت کهن نه نابود شدهاند و نه از میان رفتهاند؛ بلکه با همان ویژگیهای روانی، صفات رفتاری و تأثیرگذاری بر دلها، در واقعیت معاصر ما همچنان حضور دارند. تنها چیزی که تغییر کرده، شکل تجسم و شیوه ساخت آنهاست.
این پدیده دقیقاً شبیه تحول وسایل حملونقل انسان است. در گذشته مردم بر اسب، قاطر و الاغ سوار میشدند و امروز با خودرو و هواپیما سفر میکنند؛ اما ماهیت و هدف اصلی، یعنی جابهجایی و سفر، همچنان همان است. بتها نیز چنیناند؛ انسان در گذشته آنها را از سنگ سخت و گل زمین میتراشید، اما امروز در قالب نظامهای فکری، ایدئولوژیها و گرایشهای معنویِ بسیار انعطافپذیر ساخته میشوند؛ قالبهایی که با دقت در لایههای جامعه نفوذ میکنند و خود را با جوامعی سازگار میسازند که دیگر پرستش شکلهای ابتدایی را نمیپسندند، اما در عمل به پرستش همان محتواها و معانی گرفتار شدهاند.
از این رو، هنگامی که این نامهای تاریخی را با چشم بصیرت و تدبر بررسی میکنیم، درمییابیم که آنها گنجینهای نمادین هستند که در دل خود رمزها و نشانههای همه معبودها و هواهای نفسانیِ منحرفِ عصر ما را نهفته دارند؛ هرچند شعارها و نمودهایشان متفاوت باشد.
شرح این موضوع در ادامه چنین آشکار میشود:
نخست: ساختار روانی و اجتماعی بتهای قوم حضرت نوح(ع)
هر کس در این آیه تأمل کند:
﴿و گفتند: هرگز خدایان خود را رها نکنید و نه وَدّ را، نه سُواع را، نه یَغوث را، نه یَعوق را و نه نَسر را﴾ [نوح: ۲۳]
درمییابد که قرآن کریم صرفاً تاریخی سپریشده را روایت نمیکند، بلکه ریشههای نخستین شرک در تاریخ بشر را واکاوی میکند.
این پنج نام، بنا بر روایتی که از **عبدالله بن عباس** نقل شده، متعلق به مردان صالحی بودند که پس از مرگشان مردم به شدت اندوهگین شدند. شیطان به آنان وسوسه کرد که برای یادآوری عبادت و نیکیِ آن صالحان، در محل گردهماییهای خود مجسمههایی از آنان بسازند.
در آغاز، هدف از این کار تنها یادآوری و زنده نگه داشتن خاطره آن افراد بود؛ اما هنگامی که آن نسل از دنیا رفت و نسلهای بعدی اصل ماجرا را فراموش کردند و از دانش و آگاهی دینی فاصله گرفتند، این مجسمهها به تدریج به معبودهایی تبدیل شدند که به جای خداوند پرستش میشدند.
بدین ترتیب، قرآن ما را با یک حادثه تاریخی صرف روبهرو نمیکند، بلکه سازوکار شکلگیری شرک را نشان میدهد: شرک غالباً از پرستش مستقیم سنگ و چوب آغاز نمیشود، بلکه از تقدیس افراطی انسانها، نمادها و خاطرهها شروع میشود؛ سپس با گذشت زمان، آنچه وسیله یادآوری بود، به هدف تبدیل میگردد و آنچه قرار بود انسان را به خدا نزدیک کند، خود جای خدا را میگیرد.
بنابراین، فریب شیطان با دعوتی آشکار به شرک آغاز نشد؛ بلکه نخستین گام آن از **تقدیس اشخاص، جاودانهسازی نمادها و دلبستگی عاطفی به شعارها** شروع شد؛ و این دقیقاً همان منظومهای است که امروز نیز با تمام جزئیاتش در آن زندگی میکنیم.
بتهای عصر ما دیگر از سنگ ساخته نمیشوند؛ بلکه به صورت **بتهای معنوی** ظاهر میگردند؛ بتهایی که در قالب تعصب کورکورانه نسبت به شخصیتها، پیروی مطلق از اندیشهها و نظریههای بشری، یا شیفتگی نسبت به شعارهای فریبنده جلوه میکنند. در چنین وضعیتی، هر گروهی نسبت به نمادها، رهبران و اصول فکری خود چنان تعصب میورزد که گویی از هر خطا و اشتباهی مصوناند؛ و گاه به خاطر آنها از حقیقت و هدایت الهی فاصله میگیرد.
از این منظر، ماجرا تنها به پرستش مجسمهها محدود نمیشود؛ بلکه هر چیزی که جایگاه نقدناپذیر پیدا کند و محبت، اطاعت یا وابستگی انسان به آن بر محبت و اطاعت خداوند پیشی گیرد، میتواند کارکردی شبیه همان بتهای کهن پیدا کند.
بر همین اساس، معانی زبانی و روانشناختی این بتها را میتوان در روزگار ما به شکلهای گوناگون مشاهده کرد که شرح آن در ادامه خواهد آمد.
وَدّ (بتِ پذیرش اجتماعی و وسواس شهرت)
ریشه و دلالت واژه:
«وَدّ» از ریشه «وُدّ» و «وِداد» گرفته شده و به معنای محبت، دوست داشتن و دلبستگی شدید عاطفی است.
نمونه معاصر آن:
بتِ «جلب رضایت مردم»، «وسواس پذیرش اجتماعی و مجازی» (لایکها و بازدیدها)، و نیز «وابستگی بیمارگونه به انسانها و خواهشهای نفسانی.
در روزگار ما، این «وُدّ» به بتی معنوی تبدیل شده است که بسیاری از ارزشهای دینی و فطری بر آستانه آن قربانی میشوند. انسان گاه از اصول و باورهای خود دست میکشد و در پی جلب رضایت همسر، معشوق یا اطرافیان میدود؛ چنان در وابستگیهای عاطفی غرق میشود که سراسر قلبش را اشغال میکنند و در نتیجه، محبت و خشنودی مخلوق را بر محبت و رضایت خداوند مقدم میدارد.
گاهی نیز برای کسب توجه و تحسین دیگران، دین، آبرو و حریم خصوصی خود را به معامله میگذارد و اسرار خانه و زندگی روزمرهاش را آشکارا منتشر میکند؛ تنها برای آنکه پسند و تشویق «گلهٔ دیجیتالی» را به دست آورد و از تحسین مردم بهرهمند شود.
این معنا را آیه شریفه به روشنی بیان میکند:
﴿و [ابراهیم] گفت: شما به جای خدا، بتهایی را برگزیدهاید که تنها وسیله دوستی و پیوند میان شما در زندگی دنیا هستند؛ سپس در روز قیامت، برخی از شما از برخی دیگر بیزاری میجویند و یکدیگر را لعنت میکنند، و جایگاهتان آتش خواهد بود و هیچ یاوری نخواهید داشت﴾ [عنکبوت: ۲۵].
بنابراین، در این آیه، بت نه صرفاً یک مجسمه سنگی، بلکه نمادی است که برای حفظ پیوندهای اجتماعی، جلب رضایت دیگران و ملاحظهکاریهای دنیوی ساخته و پیروی میشود؛ به گونهای که رضایت جامعه و جمع، بر حق و هدایت الهی ترجیح داده میشود.
اما معیار ایمان اقتضا میکند که دل از بندگی و وابستگی به غیرِ خالق تهی شود؛ چنانکه خداوند متعال میفرماید:
﴿و کسانی که ایمان آوردهاند، محبتشان به خدا شدیدتر است﴾ [بقره: ۱۶۵].
هر کس محبت خود را خالصانه برای خداوند قرار دهد، از وسواسِ دویدن به دنبال رضایت مردم رهایی مییابد؛ زیرا خداوند خود، پذیرش حقیقی و محبت صادقانه او را در دلهای بندگان قرار میدهد؛ همانگونه که وعده داده است:
﴿بیگمان کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام دادهاند، خداوند رحمان برای آنان محبتی [در دلها] قرار خواهد داد﴾ [مریم: ۹۶].
بنابراین، محبت و محبوبیت راستین، ثمره توحید و اخلاص است، نه نتیجه سازشکاری، خودفروشی و بندگیِ بتهای معنوی. کسی که برای جلب رضایت مردم از اصول خود دست میکشد، شاید به تحسینی موقت دست یابد، اما محبتی پایدار و حقیقی به دست نخواهد آورد. در مقابل، کسی که رضایت خدا را بر رضایت خلق مقدم بدارد، خداوند خود محبت او را در دلهای مردم قرار میدهد.
از این رو، «وَدّ» در معنای معاصر خود، تنها یک بت سنگی نیست؛ بلکه میتواند به صورت عطش سیریناپذیر برای دیدهشدن، تأییدشدن و محبوببودن ظهور کند؛ عطشی که ایمان میکوشد آن را با پیوند مستقیم انسان با خداوند درمان کند.
سُواع (بتِ تلاش دنیوی و پرستشِ دویدنِ مادی)
ریشه و دلالت واژه:
«سُواع» از نظر نویسنده به ریشه «سَوع» بازگردانده میشود که به معنای حرکت، تلاش مداوم و شتاب در پیمودن مسیر است. همچنین در ذهن انسان معاصر، مفاهیمی چون زمان، ساعت و گذر پیوسته روزها را تداعی میکند.
نمونه معاصر آن:
بتِ «دویدن بیوقفه به دنبال دنیا» و «پرستش ثروتاندوزی و تکاثر مالی» به بهای از دست رفتن معنویت و دین.
در عصر حاضر، تلاش برای کسب مال و انباشت ثروت، برای بسیاری از انسانها به بتی پنهان تبدیل شده است؛ بتی که شاید خود نیز از پرستش آن آگاه نباشند. انسان مدرن در مسابقهای دائمی با زمان زندگی میکند؛ شب و روزش درگیر کار، تولید بیشتر و کسب درآمد بیشتر است و پیوسته احساس میکند باید سریعتر بدود و بیشتر به دست آورد.
در مسیر این تلاش پایانناپذیر، گاه نماز به تأخیر میافتد، ارتباط با قرآن کمرنگ میشود، وظایف ایمانی فراموش میگردد و حتی مسئولیتهای تربیتی و عاطفی نسبت به خانواده و فرزندان نیز قربانی میشوند. انسان ممکن است تمام عمر خود را در میان شغل، تجارت یا فعالیت اقتصادی سپری کند، در حالی که میپندارد ارزش او تنها به میزان دارایی یا جایگاه شغلیاش وابسته است.
در چنین وضعیتی، این آیه مصداق پیدا میکند:
﴿گفتند: ما بتهایی را میپرستیم و پیوسته بر عبادت آنها مداومت داریم﴾ [شعرا: ۷۱].
گویی انسان امروز نیز در محراب کار و اشتغالات دنیوی خود معتکف شده و بیوقفه در پی فزونی و تکاثر میدود، تا آنکه مرگ ناگهان فرا میرسد؛ همانگونه که خداوند فرموده است:
﴿فزونطلبی و رقابت در تکاثر شما را سرگرم کرد، تا آنگاه که به دیدار قبرها رفتید﴾ [تکاثر: ۱ـ۲].
اما از نگاه قرآن، اصلِ کار، تلاش و کسب روزی نکوهیده نیست؛ بلکه آنچه مورد هشدار قرار میگیرد، تبدیل شدن «وسیله» به «هدف» است؛ زمانی که انسان چنان در گرداب دنیا غرق شود که از مقصد نهایی زندگی، یعنی شناخت خدا، رشد اخلاقی و آمادگی برای آخرت، غافل بماند. در این حالت، «سُواع» دیگر یک مجسمه باستانی نیست، بلکه به صورت فرهنگِ شتابزدگی دائمی، اعتیاد به کار، و سنجیدن ارزش انسان تنها با معیار ثروت و موفقیت اقتصادی ظاهر میشود.
یَغوث (بتِ استغاثه و دلبستگی به غیر خدا برای رفع گرفتاری)
ریشه و دلالت واژه:
«یَغوث» از ریشه «غوث» گرفته شده و به معنای یاریخواستن، فریادرسی طلبیدن و درخواست کمک هنگام سختیها و بحرانهاست.
نمونه معاصر آن:
بتِ «وابستگی به غیر خدا برای رفع بلا و جلب منفعت».
انسان امروز دیگر از یک سنگ یا مجسمه طلب یاری نمیکند، اما بسیاری از مردم با دل و یقین خود از مخلوقاتی ناتوان طلب فریادرسی میکنند. به باور نویسنده، این بتِ معنوی در دلبستگی به قبرها و زیارتگاهها برای طلب مدد، گشایش مشکلات و رفع اندوهها نمود پیدا میکند؛ جایی که برخی افراد میپندارند صاحب قبر بهطور مستقل توان یاریرسانی و برآوردن حاجات را دارد، در حالی که خود او نیز مالک سود و زیانی برای خویش نیست.
این پدیده همچنین در مراجعه به دعانویسان، فالگیران و مدعیان سحر و جادو دیده میشود؛ کسانی که ادعا میکنند میتوانند جادو را باطل کنند، محبوبی را بازگردانند یا مشکلات زندگی را به شیوههای خارقالعاده حل کنند.
به همین ترتیب، گاه نوعی غلو و افراط در بزرگداشت برخی مشایخ و رهبران دینی شکل میگیرد؛ به گونهای که پیروان، آنان را تا مرتبهای فراتر از حد انسانی بالا میبرند، سخنانشان را همچون حقیقتی خطاناپذیر میپذیرند و برای آنان نقشی در سود و زیان انسان قائل میشوند. نویسنده این وضعیت را نوعی آسیب در مفهوم توکل و استغاثه میداند؛ زیرا از دیدگاه او، یاریخواستن نهایی و تکیه حقیقی باید تنها متوجه خداوند باشد.
قرآن کریم بر این اصل تأکید میکند:
﴿و اینکه مساجد از آنِ خداست، پس هیچکس را همراه خدا مخوانید﴾ [جن: ۱۸].
و نیز درباره کسانی که غیر خدا را میخوانند، میفرماید:
﴿و کسانی را که جز او میخوانید، حتی مالک پوست نازک هسته خرمایی هم نیستند. اگر آنان را بخوانید، دعای شما را نمیشنوند، و اگر هم بشنوند، پاسخی به شما نمیدهند، و روز قیامت شرک شما را انکار خواهند کرد؛ و هیچکس چون خداوند آگاه، تو را خبر نمیدهد﴾ [فاطر: ۱۳ـ۱۴].
بر این اساس، نویسنده «یَغوث» را نمادی از هرگونه انتقال اعتماد مطلق و امید نهایی از خداوند به موجودات دیگر میداند؛ خواه این موجودات انسانهای مقدس انگاشته شوند، خواه مدعیان نیروهای ماورایی، یا هر قدرتی که انسان برای آن نقشی مستقل در سرنوشت خود قائل شود.
یَعوق (بتِ ترس، بازدارندگی و نظامهای مانع)
ریشه و دلالت واژه:
«یَعوق» از ریشه «عَوق» گرفته شده و به معنای بازداشتن، مانع شدن و ایجاد سد در برابر انجام یک کار است. این نام نماد نیرویی است که در برابر حق میایستد، مسیر آن را مسدود میکند و پیروانش را تحت فشار قرار میدهد.
نمونه معاصر آن:
بتِ «تسلیم شدن در برابر نظامهای ترسآفرین و بازدارنده».
این بتِ معنوی زمانی آشکار میشود که انسان در برابر فشارها و قدرتهای بشری که ابزارهای مجازات، محرومیت یا محدودسازی را در اختیار دارند، سر تسلیم فرود آورد. این فشارها میتواند به شکل تهدید به قطع درآمد، تحریمهای اقتصادی، حذف اجتماعی، محرومیت سیاسی یا هر نوع فشار دیگری ظاهر شود.
در چنین شرایطی، ترس از این قدرتهای بازدارنده به تدریج جایگاه یک «معبود» را در قلب انسان پیدا میکند؛ به گونهای که فرد برای حفظ منافع خود از بیان حق عقبنشینی میکند، در برابر ظلم سکوت اختیار میکند یا حتی برای ستمگران توجیه میتراشد؛ زیرا بیم آن دارد که آن نظام یا آن قدرت، زندگی و منافعش را مختل سازد. در حالی که از منظر توحیدی، روزیرسان و بازدارنده حقیقی تنها خداوند است.
این همان منطق جاهلی است که هیبت قدرتهای زمینی را بر عظمت الهی ترجیح میدهد. قرآن این منطق را در داستان قوم حضرت شعیب(ع) چنین نقل میکند:
﴿و اگر قبیلهات نبود، تو را سنگسار میکردیم، و تو نزد ما ارج و اعتباری نداری﴾ [هود: ۹۱].
و پاسخ شعیب(ع) پرده از این طرز فکر برمیدارد:
﴿ای قوم من! آیا قبیله من نزد شما از خدا عزیزتر است که فرمان او را پشت سر خود انداختهاید؟﴾ [هود: ۹۲].
یعنی آنان از قدرت و نفوذ قبیله هراس داشتند، اما فرمان خدا را نادیده میگرفتند.
در برابر چنین فضای ارعاب و بازدارندگی، قرآن به مؤمنان میآموزد که این بت را با یقین و توکل بشکنند و اسیر بزرگنمایی قدرتهای مانع نشوند. چنانکه میفرماید:
﴿کسانی که مردم به آنان گفتند: مردم برای جنگ با شما گرد آمدهاند، پس از آنان بترسید؛ اما این سخن بر ایمانشان افزود و گفتند: خدا ما را کافی است و او بهترین کارساز است﴾ [آل عمران: ۱۷۳].
و نتیجه این اعتماد چنین بود:
﴿پس با نعمت و فضل خدا بازگشتند، در حالی که هیچ آسیبی به آنان نرسیده بود، و خشنودی خدا را پیروی کردند، و خداوند دارای فضلی بزرگ است﴾ [آل عمران: ۱۷۴].
بر اساس این برداشت، «یَعوق» در روزگار ما تنها یک بت تاریخی نیست، بلکه میتواند در قالب ترس از قدرت، ترس از دست دادن موقعیت، ترس از محرومیت و هر عاملی ظاهر شود که انسان را از عمل به حقیقت بازمیدارد و اراده او را به بند میکشد.
نَسر (بتِ غرور معرفتی و الوهیتبخشی به عقل بشر)
ریشه و دلالت واژه:
«نَسر» از ویژگیهای پرندهٔ کرکس یا عقاب الهام گرفته است؛ پرندهای که در ارتفاعات بلند پرواز میکند، از بالا به پدیدهها مینگرد و نماد تیزبینی، قدرت و اوجگیری در آفاق دوردست است.
نمونه معاصر آن:
از نگاه نویسنده، «نَسر» نماد نوعی **خودبسندگی معرفتی** است؛ یعنی این تصور که انسان به یاری دانش تجربی، فناوری و پیشرفتهای علمی، دیگر نیازی به هدایت الهی و وحی ندارد.
در این نگرش، انسان معاصر گمان میکند که به برکت پیشرفتهای تکنولوژیک، هوش مصنوعی و علوم طبیعی، چنان در آسمان دانش اوج گرفته است که میتواند بدون نیاز به دین و وحی، همه مسائل زندگی و جهان را حل کند. در نتیجه، برخی نظریهها و دستاوردهای بشری به جای آنکه ابزار فهم باشند، به باورهایی تبدیل میشوند که نقدناپذیر تلقی میگردند.
این نوع غرور معرفتی میتواند انسان را به نگاهی تحقیرآمیز نسبت به دین، فطرت و وحی سوق دهد؛ گویی عقل بشر به تنهایی برای اداره هستی و زندگی کافی است.
قرآن کریم این حالت استکبار و رویگردانی را چنین توصیف میکند:
﴿و هنگامی که آیات ما بر او خوانده میشود، با تکبر روی میگرداند، چنانکه گویی آنها را نشنیده است، گویی در گوشهایش سنگینی است؛ پس او را به عذابی دردناک بشارت ده﴾ [لقمان: ۷].
بدین ترتیب، از منظر این تفسیر، بتهای سوره نوح تنها مجسمههایی تاریخی نیستند، بلکه هر یک نماد الگویی از گمراهیاند که میتواند در هر عصر و زمانی بازتولید شود. این نمادها زمانی خطرناکتر میشوند که به پردهای بر فطرت انسان تبدیل گردند و جامعه را نسل به نسل از حقیقت دور سازند.
از همین رو، قرآن پس از ذکر این بتها میفرماید:
﴿و آنان بسیاری را گمراه کردند؛ و ستمگران را جز بر گمراهی میفزا﴾ [نوح: ۲۴].
پس از بررسی ریشههای روانیِ شرک در داستان قوم نوح(ع)، مسیر تدبر قرآنی به بخش دیگری از قرآن منتقل میشود؛ به سوره نجم، جایی که قرآن سه بت مشهور جاهلیت را مطرح میکند:
﴿آیا لات و عُزّی را دیدهاید؟ و نیز مَنات، آن سومینِ دیگر را؟﴾ [نجم: ۱۹–۲۰].
در اینجا، به باور نویسنده، قرآن از سطح «ریشههای روانی فردی» فراتر میرود و به **ساختارهای اجتماعی و نهادیِ شرک** میپردازد؛ یعنی نظامهایی که گمراهی را در سطح جامعه سازماندهی و تثبیت میکنند.
دوم: منظومه نهادیِ بتهای سوره نجم
اگر به بتهای جاهلیت که در این آیات ذکر شدهاند بنگریم، با نمادهای دیگری روبهرو میشویم که هر یک بیانگر نوعی سازوکار اجتماعی و فکری در مسیر انحراف از هدایت الهی هستند. شرح این نمادها در ادامه خواهد آمد.
لات (بتِ عرفِ مسلط و جمود فکری)
دلالت و پیشینه تاریخی:
درباره واژه «لات» گفته شده است که از تحریف لفظ جلاله «الله» گرفته شده است. همچنین در برخی گزارشهای تاریخی آمده است که «لات» مردی صالح بود که برای زائران غذا تهیه میکرد و آرد را با روغن یا آب مخلوط میساخت. پس از مرگ او، مردم بر گرد قبرش جمع شدند و به تدریج، احترام به شخصیت و خدمات او را به نوعی تقدیس و آیین مذهبی تبدیل کردند.
«لات» نماد پیروی کورکورانه از جامعه و تقدیس سنتها و عرفهای موروثی است.
این بت زمانی شکل میگیرد که جامعه، عادتها، رسوم یا قوانین بشری را صرفاً به دلیل رایج بودنشان مقدس بشمارد؛ حتی اگر آن سنتها آشکارا با ارزشهای دینی یا اخلاقی در تعارض باشند. در چنین وضعیتی، حفظ وضع موجود و تبعیت از عرف، به معبودی تبدیل میشود که حقیقت و دین در برابر آن قربانی میگردند.
الف) تقدیس دیدگاههای مذهبی به جای خود دین
زمانی که برخی دیدگاهها یا اجتهادهای بشری به گونهای عرضه شوند که گویا عین دین و حکم قطعی الهیاند و امکان نقد یا بازنگری در آنها وجود ندارد. نویسنده این وضعیت را با آیه زیر مرتبط میداند:
﴿و میگویند این از جانب خداست، در حالی که از جانب خدا نیست﴾ [آل عمران: ۷۸].
ب) تعصبهای قبیلهای و فرهنگ انتقام
در برخی جوامع، رسوم خانوادگی و قبیلهای افراد را به خشونت و خونخواهی سوق میدهد؛ به گونهای که عرف اجتماعی جای عدالت و قانون را میگیرد.
پ) فشارهای فرهنگی در ازدواج
مانند تحمیل هزینههای سنگین و تشریفات افراطی که خانوادهها را زیر بار بدهی میبرد، تنها به این دلیل که جامعه آن را نشانه شأن و اعتبار میداند.
قرآن منطق چنین جوامعی را اینگونه توصیف میکند:
﴿ما پدران خود را بر آیینی یافتیم و ما نیز از آثار آنان پیروی میکنیم﴾ [زخرف: ۲۳].
یعنی معیار حق، دلیل و برهان نیست، بلکه صرفاً این است که «پیشینیان ما چنین میکردند».
همانگونه که مشرکان نام خدا را دگرگون کردند و از آن نام بتی ساختند، ممکن است در هر عصر و زمانی نیز مفاهیم دینی، ارزشهای اخلاقی یا احکام الهی به نفع خواستههای افراد و گروهها دچار تحریف شوند.
در این زمینه به آیه زیر استناد میشود:
﴿و برای خدا نامهای نیکوست؛ پس او را با آن نامها بخوانید و کسانی را که در نامهای او راه انحراف میپیمایند واگذارید؛ آنان به زودی جزای اعمال خود را خواهند دید﴾ [اعراف: ۱۸۰].
پایان آیه که میگوید «به آنچه انجام میدادند» کیفر داده میشوند، نشان میدهد که انحراف تنها در سطح واژهها و گفتار نیست، بلکه در رفتار، قانونگذاری و شیوه زندگی نیز خود را نشان میدهد؛ آنجا که عرف، سنت یا خواست انسانها جای معیارهای الهی را میگیرد و به «بتی اطاعتشده» تبدیل میشود.
عُزّى (بتِ شیفتگی به جاه و قدرت و ائتلاف با نیرومندان برای برتریجویی)
دلالت و پیشینه تاریخی:
«عُزّى» از نظر لغوی از ریشه «عزّت» گرفته شده و به معنای قدرت، برتری، نفوذ و استحکام است. در تاریخ جاهلیت، عُزّى یکی از مهمترین بتهای قریش به شمار میرفت و نماد اقتدار، منزلت اجتماعی و برتری آنان در میان قبایل عرب بود. برخی نیز آن را گونهای تحریفشده از نام الهی «العزیز» دانستهاند.
«عُزّى» نماد شیفتگی به قدرت، منزلت اجتماعی و پیوند با صاحبان نفوذ برای کسب برتری** است.
این بتِ معنوی در زندگی امروز به شکلهای گوناگون ظاهر میشود:
۱. بتِ تشخص اجتماعی و نمایش طبقاتی
برخی افراد هویت و ارزش خود را در برندهای مشهور، کالاهای لوکس، خانههای گرانقیمت یا ارتباط با خانوادههای ثروتمند جستوجو میکنند. هدف اصلی در اینجا رفع نیاز نیست، بلکه کسب نوعی احساس برتری و منزلت اجتماعی است. در چنین وضعیتی، عزت انسان نه از اخلاق و شخصیت او، بلکه از ظواهر و داراییهایش تعریف میشود.
۲. چاپلوسی در برابر صاحبان قدرت
گاهی فرد برای دستیابی به موقعیت شغلی یا نفوذ بیشتر، به صاحبان قدرت نزدیک میشود، خطاهای آنان را توجیه میکند و حتی در برابر باطل سکوت اختیار میکند تا از حمایت آنان بهرهمند گردد. در این حالت، قدرتِ دیگران به منبع عزت و پیشرفت شخصی تبدیل میشود.
۳. وسواس شهرت و نزدیکی به چهرههای مشهور
در عصر رسانهها و شبکههای اجتماعی، برخی افراد به هر قیمت در پی شهرتاند یا میکوشند خود را به افراد مشهور نزدیک کنند. گاه این تلاش با چشمپوشی از حریم شخصی، کرامت انسانی یا اصول اخلاقی همراه میشود؛ تنها برای آنکه احساس دیدهشدن، اعتبار و برتری اجتماعی به دست آید.
۴. تقدیس قدرت در سطح بینالمللی
برخی دولتها عزت و بقای خود را صرفاً در پیوند با قدرتهای بزرگ میبینند. از این منظر، گاه کشورها برای بهرهبرداری از قدرت سیاسی، نظامی یا اقتصادی دیگران، به حمایت از سیاستهایی تن میدهند که با اصول و ارزشهای خودشان ناسازگار است.
۵. وابستگی به مشروعیت بیرونی
به باور نویسنده، زمانی که حکومتها رضایت قدرتهای خارجی را بر هویت، فرهنگ یا ارزشهای دینی جامعه خود مقدم بدارند، نمونهای دیگر از همین الگوی فکری شکل میگیرد؛ یعنی عزت را نه از درون، بلکه از تأیید دیگران طلب میکنند
در همه این نمونهها، «عُزّى» به صورت تمایل به کسب عزت از منابعی غیر از خداوند ظاهر میشود. انسان میپندارد که قدرت، شهرت، ثروت یا حمایت صاحبان نفوذ میتواند امنیت و منزلت پایدار برای او فراهم آورد، اما تجربه نشان میدهد که این تکیهگاهها همواره پایدار نیستند و در شرایط بحرانی ممکن است از میان بروند.
قرآن کریم درباره چنین نگرشی میفرماید:
﴿و به جای خدا معبودانی برگزیدند تا مایه عزت آنان باشند. هرگز چنین نیست؛ آنان به زودی عبادتشان را انکار میکنند و بر ضد آنان خواهند بود﴾ [مریم: ۸۱–۸۲].
و در آیهای دیگر تأکید میکند:
﴿آیا عزت را نزد آنان میجویند؟ در حالی که همه عزت از آنِ خداست﴾ [نساء: ۱۳۹].
بر این اساس، پیام محوری این بخش آن است که عزت حقیقی و پایدار از وابستگی به قدرتهای مادی یا انسانهای صاحب نفوذ به دست نمیآید، بلکه ریشه آن در ارتباط با خداوند، پایبندی به حق و حفظ کرامت انسانی است.
مَناة (بتِ توهمات مادی و فرهنگ مصرفگرایی افراطی)
دلالت و پیشینه تاریخی:
«مَناة» از نظر لغوی با ریشهای مرتبط دانسته شده که به ریختن و جاری شدن اشاره دارد. در گزارشهای تاریخی آمده است که این نام با قربانیهایی ارتباط داشت که مشرکان برای جلب برکت، خوشاقبالی، باران و روزی فراوان در کنار آن انجام میدادند.
این بت در عصر حاضر در قالب فرهنگ مصرفگرایی، خرید بیرویه، شیفتگی به تجملات و جستوجوی راههای یکشبه برای ثروتمند شدن ظاهر میشود. انسان در چنین فضایی پیوسته در پی کسب لذتهای زودگذر است، چیزهایی را میخرد که واقعاً به آنها نیاز ندارد و مجذوب وعدههای ثروت سریع میشود؛ مانند انواع قمار، طرحهای مالی فریبنده، بختآزماییها یا رؤیای رسیدن ناگهانی به ثروت بدون تلاش واقعی.
در این وضعیت، انسان به مصرفکنندهای منفعل تبدیل میشود که انتظار دارد موفقیت و رفاه بدون کار، مسئولیتپذیری و رعایت سنتهای طبیعی زندگی به دست آید. بدین ترتیب، هدف معنوی و ایمانی زندگی جای خود را به جستوجوی آسایش، رفاه و لذت میدهد.
﴿هر کس خواهان این دنیای زودگذر باشد، آن مقدار که بخواهیم و برای هر که اراده کنیم، در آن به او میدهیم؛ سپس جهنم را برای او قرار میدهیم که نکوهیده و راندهشده در آن وارد شود﴾ [اسراء: ۱۸].
قرآن پس از ذکر بتهای سوره نجم، دو حقیقت مهم را آشکار میسازد:
نخست: بسیاری از شعارها و نظامهای فکری بشری، هر اندازه هم که بزرگ و جذاب جلوه کنند، در نهایت نامها و برچسبهایی هستند که انسانها برای خود ساختهاند:
﴿اینها جز نامهایی نیستند که شما و پدرانتان بر آنها نهادهاید و خداوند هیچ دلیلی برای آنها نازل نکرده است﴾ [نجم: ۲۳].
دوم: گمراهی غالباً از پیروی گمانها و خواهشهای نفسانی سرچشمه میگیرد، نه از هدایت الهی:
﴿آنان جز از گمان و آنچه نفسها میخواهند پیروی نمیکنند، در حالی که هدایت از سوی پروردگارشان برای آنان آمده است﴾ [نجم: ۲۳].
سوم: از سوره نجم تا طبقهبندی خوراکیهای سوره مائده
در کنار بتپرستیِ اشخاص، قدرتها و ایدهها، نوع دیگری از بتسازی نیز وجود دارد؛ و آن **بتِ قانونگذاری و تشریع خودسرانه** است.
به باور او، این نوع بتپرستی زمانی پدید میآید که انسان برای خود حق حلال و حرام کردن، وضع قوانین دلبخواهی و کنترل روزی و زندگی مردم را قائل شود.
او برای این موضوع به آیه زیر از سوره مائده استناد میکند:
﴿خداوند نه «بحیره» قرار داده، نه «سائبه»، نه «وصیله» و نه «حام»؛ ولی کسانی که کفر ورزیدهاند بر خدا دروغ میبندند و بیشترشان تعقل نمیکنند﴾ [مائده: ۱۰۳].
در عصر جاهلیت، برخی حیوانات ارزشمند را بر اساس خرافات و مقررات ساختگی از چرخه بهرهبرداری خارج میکردند و این کار را به نام دین و برای جلب رضایت بتها انجام میدادند. نویسنده این رفتار را نمونهای از تبدیل خواستههای انسانی به قانون مقدس میداند و معتقد است که شکلهای جدید آن را نیز میتوان در جوامع معاصر مشاهده کرد.
بَحیره (قوانین انحصار و هدر دادن منابع)
دلالت و پیشینه تاریخی:
«بَحیره» از نظر لغوی از ریشه «بَحر» به معنای شکافتن گرفته شده است. در سنت جاهلی، به شتری گفته میشد که پس از زایشهای متعدد، گوشش را میشکافتند و آن را از بهرهبرداری عادی خارج میکردند. نه سوار آن میشدند، نه آن را ذبح میکردند و نه همه مردم اجازه استفاده از منافع آن را داشتند.
«بحیره» نماد هدر دادن منابع و انحصار اقتصادی است؛ یعنی زمانی که کالاها و امکاناتی که میتوانند در خدمت عموم مردم باشند، به دلایل اقتصادی یا سیاسی از دسترس جامعه خارج میشوند.
وی نمونههایی مانند نابود کردن بخشی از محصولات کشاورزی، از بین بردن مواد غذایی یا محدود کردن عرضه برخی کالاها برای حفظ قیمت بازار را مثال میآورد و این رفتار را مشابه همان منطق جاهلی میداند که منابع سودمند را بدون دلیل عادلانه از چرخه استفاده عمومی خارج میکرد.
سائبه (رهاسازی نخبگان و امتیازات فراتر از قانون)
دلالت و پیشینه تاریخی
«سائبه» از ریشه «سَیب» به معنای رها کردن و آزاد گذاشتن است. در جاهلیت به حیوانی گفته میشد که به دلیل نذر یا باورهای خاص آزاد میشد و هیچ محدودیت یا تکلیفی بر آن اعمال نمیگردید.
به باور نویسنده، «سائبه» نماد **مصونیتهای ناعادلانه و امتیازات ویژه فراتر از قانون** است.
این مفهوم در جایی نمود پیدا میکند که برخی افراد یا گروهها عملاً از پاسخگویی و نظارت معاف باشند و بتوانند از امکانات عمومی بهره ببرند، در حالی که دیگران مشمول محدودیتها و مجازاتها هستند.
از جمله نمونههایی که نویسنده ذکر میکند، سوءاستفاده از برخی مصونیتهای سیاسی یا دیپلماتیک، یا نفوذ افراد قدرتمندی است که به دلیل جایگاه اقتصادی یا اجتماعی خود، کمتر در معرض پیگرد و پاسخگویی قرار میگیرند.
وصیله (انحصار فرصتها و حاکمیت رابطهمحوری)
دلالت و پیشینه تاریخی:
«وصیله» از ریشه «وصل» به معنای پیوند و خویشاوندی گرفته شده است. در برخی رسوم جاهلی، بر اساس تولد خاص بعضی دامها، احکام ویژهای برای آنها وضع میشد و منافعشان به گروههای خاصی اختصاص مییافت.
نمونه معاصر آن:
«وصیله» نماد رابطهسالاری، پارتیبازی و انحصار فرصتها در میان حلقههای خویشاوندی یا گروههای خاص** است.
در این وضعیت، فرصتهای شغلی، اقتصادی یا اجتماعی نه بر اساس شایستگی، بلکه بر اساس نسبتهای خانوادگی، ارتباطات شخصی یا وابستگی به گروههای صاحب نفوذ توزیع میشوند.
﴿و میگفتند: آنچه در شکم این دامهاست مخصوص مردان ماست و بر همسران ما حرام است﴾ [انعام: ۱۳۹].
از دیدگاه نویسنده، این آیه نشان میدهد که اختصاص دادن منافع و حقوق به گروهی خاص صرفاً بر اساس وابستگیهای خانوادگی، جنسیتی یا طبقاتی، ریشهای قدیمی دارد و میتواند در اشکال مختلف در جوامع گوناگون تکرار شود.
حام (بتِ حمایت از صاحبان نفوذ به بهای رنج زحمتکشان)
دلالت و پیشینه تاریخی:
«حام» از ریشه «حِمى» به معنای حمایت، مصونیت و منع گرفته شده است. در جاهلیت به شتر نری گفته میشد که پس از تعداد معینی زاد و ولد، «پشتش حمایتشده» تلقی میگردید؛ دیگر بر آن بار نمیگذاشتند، سوارش نمیشدند و از هیچ چراگاه یا آبی منع نمیشد. به تعبیر دیگر، از نوعی مصونیت و امتیاز دائمی برخوردار میگشت.
از نگاه نویسنده، «حام» نماد نظامهایی است که برای برخی صاحبان قدرت و نفوذ، امتیازات و حمایتهای دائمی فراهم میکنند؛ حتی زمانی که دیگر نقشی سازنده در جامعه ندارند.
او نمونههایی مانند پاداشهای بسیار کلان بازنشستگی، مستمریهای فوقالعاده بالا یا امتیازات ویژه برای برخی مدیران و مسئولان را مطرح میکند؛ بهویژه در مواردی که هزینه این امتیازات از منابع عمومی تأمین میشود، در حالی که اقشار عادی جامعه با مشکلات اقتصادی دستوپنجه نرم میکنند.
در برابر این گسترش بتهای معاصر ـ چه در قالب اندیشهها و چه در قالب نظامهای تقنینی و مذهبی ـ بر آگاهی مسلمان لازم است که برای درهم شکستن این بتها و فرو ریختن قداست دروغین آنها در ذهنها قیام کند؛ همانگونه که حضرت ابراهیم(ع) با قاطعیت و شجاعت به مقابله با بتها برخاست و ناتوانی و بیاساسی آنها را آشکار ساخت. او تنها به مشاهده و نقد بسنده نکرد، بلکه با ضربههایی فکری و روانی، ریشههای این توهم را هدف قرار داد و پرده از بطلان آنها برداشت. خداوند در این باره میفرماید:
﴿پس پنهانی به سوی آنان رفت و با دست راست بر آنها ضربه زد﴾ [صافات: ۹۳].
در برابر نظامهایی که حاکمیت الهی را به حاشیه میرانند و فطرت انسانی را میپوشانند، جایی برای سازش و تسلیم وجود ندارد.
رهایی از این بتهای فکری، معنوی و تقنینی تنها با **اخلاص کامل در بندگی خدا، آزاد شدن از وابستگیهای فکری و مادی، و بازگشت به فطرت نخستین ایمان** امکانپذیر است؛ فطرتی که انسان را از تعصبات فرقهای و اسارت مادیات رها میسازد.
این حقیقت در رهنمود الهی زیر به زیباترین شکل بیان شده است؛ آیاتی که میان فطرت پاک انسانی و هشدار نسبت به فرقهگرایی، تعصبهای گروهی و تبدیل اندیشهها به معبودهای فکری پیوند برقرار میکنند:
﴿پس روی خود را با گرایش کامل به سوی دین بدار؛ همان فطرت الهی که مردم را بر آن آفریده است. هیچ دگرگونی در آفرینش خدا نیست. این است دین استوار، ولی بیشتر مردم نمیدانند. به سوی او بازگردید و از او پروا کنید و نماز را برپا دارید و از مشرکان نباشید؛ از کسانی که دین خود را پراکنده ساختند و گروهگروه شدند، و هر گروهی به آنچه نزد خود دارد دلخوش و شادمان است﴾ [روم: ۳۰–۳۲].
نام بتهای قوم نوح و قریش در قرآن صرفاً برای بازگویی تاریخ نیست، بلکه نمایانگر الگوهای پایدار انحراف انسانی در همه عصرهاست. از دیدگاه او، بتها تنها مجسمههای سنگی نیستند؛ بلکه میتوانند در قالب اشخاص، اندیشهها، سنتها، ساختارهای اقتصادی، قدرتهای سیاسی، تعصبات مذهبی یا هر پدیدهای ظاهر شوند که انسان به آن جایگاهی فراتر از حد طبیعی بدهد.
