آیا اگر انسان بدون توبه از دنیا برود، گناهان کوچک او بخشیده میشود؟
یکی از پرسشهایی که دربارهٔ توبه و آمرزش گناهان مطرح میشود این است که اگر انسان در طول زندگی مرتکب گناهی شود و پیش از مرگ از آن توبه نکند، آیا آن گناه حتماً بر عهدهٔ او باقی میماند؟ بهویژه اگر آن گناه از گناهان کوچک باشد، آیا ممکن است خداوند بدون آنکه شخص برای همان گناه توبه کرده باشد، آن را ببخشد؟
برای پاسخ به این پرسش باید به وعدهای توجه کنیم که خداوند در قرآن دربارهٔ کسانی که از گناهان بزرگ دوری میکنند، بیان کرده است.
خداوند میفرماید:
«إِن تَجْتَنِبُوا كَبَائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ وَنُدْخِلْكُم مُّدْخَلًا كَرِيمًا»
«اگر از گناهان بزرگی که از آن نهی شدهاید دوری کنید، گناهان شما را میپوشانیم و شما را به جایگاهی گرامی وارد میکنیم.»
(نساء: ۳۱)
این آیه یک نکتهٔ بسیار مهم را بیان میکند: خداوند برای کسی که از گناهان بزرگ دوری میکند، وعده داده است که سیئات او را بپوشاند.
بنابراین، همهٔ گناهان یکسان نیستند و در قرآن و سنت میان گناهان بزرگ و گناهان کوچک تفاوت گذاشته شده است.
منظور از گناهان کوچک چیست؟
گناهان صغیره، گناهانی هستند که در مقایسه با گناهان کبیره، در مرتبهٔ پایینتری قرار دارند. اما کوچکبودن یک گناه به این معنا نیست که انسان میتواند آن را ناچیز بشمارد یا عمداً بر انجام آن ادامه دهد.
زیرا اگر انسان گناهی را کوچک بشمارد و بدون هیچ نگرانی و پشیمانی به انجام آن ادامه دهد، همین اصرار و بیاعتنایی میتواند مسئله را تغییر دهد.
بنابراین، مؤمن نباید بگوید: «این گناه کوچک است، پس اهمیتی ندارد.»
بلکه باید بداند که حتی گناه کوچک نیز نافرمانی خداوند است و شایسته است انسان از آن دوری کند و اگر مرتکب آن شد، به سوی خداوند بازگردد.
آیا برای هر گناه کوچک حتماً باید توبهٔ جداگانه کرد؟
اینجا نکتهٔ اصلی بحث روشن میشود.
آیهٔ ۳۱ سورهٔ نساء نمیگوید که تنها در صورتی گناهان کوچک بخشیده میشوند که انسان برای تکتک آنها توبهٔ جداگانه کرده باشد. بلکه میفرماید اگر انسان از گناهان بزرگ دوری کند، خداوند گناهان او را میپوشاند.
از این آیه میتوان فهمید که پرهیز از گناهان کبیره، خود زمینهای برای آمرزش گناهان صغیره است.
بنابراین، اگر مؤمنی در زندگی خود گرفتار برخی لغزشها و گناهان کوچک شود، اما از گناهان بزرگ دوری کند، این امکان وجود دارد که خداوند آن لغزشها را مورد عفو و پوشش خود قرار دهد؛ حتی اگر انسان برای هر یک از آن لغزشهای کوچک توبهٔ مستقلی نکرده باشد.
پس پاسخ سؤال اصلی این است که بله، بر اساس وعدهٔ قرآن، بخشیدهشدن گناهان کوچک بدون توبهٔ جداگانه از هر یک از آنها ممکن است.
اما این نکته نیازمند دقت است.
این به معنای بینیازی از توبه نیست
نباید از این سخن چنین برداشت کرد که انسان میتواند عمداً گناه کند و بعد بگوید: «اگر گناه کوچک باشد، خداوند آن را خواهد بخشید.»
چنین برداشتی با روح آیات قرآن سازگار نیست.
توبه همچنان یکی از مهمترین وظایف انسان در برابر گناه است. انسان وقتی مرتکب گناه میشود، باید از آن پشیمان شود، از گناه دست بکشد و تصمیم بگیرد که دوباره آن را انجام ندهد.
بحث دربارهٔ امکان آمرزش گناه بدون توبه، با ترک عمدی توبه و اصرار بر گناه تفاوت دارد.
کسی که گناه میکند و پس از آن نگران است و میخواهد به سوی خداوند بازگردد، با کسی که گناه را ناچیز میشمارد و آگاهانه بر آن اصرار میورزد، یکسان نیست.
اگر انسان بدون توبه از دنیا برود چه؟
فرض کنیم شخصی مؤمن است، از گناهان کبیره دوری کرده، اما در زندگی خود مرتکب برخی گناهان کوچک شده و پیش از آنکه فرصت توبه از همهٔ آنها را پیدا کند، از دنیا میرود.
آیا میتوان گفت که حتماً به خاطر آن گناهان عذاب خواهد شد؟
خیر؛ چنین حکمی نمیتوان صادر کرد.
قرآن دربارهٔ گناهان غیر از شرک میفرماید:
«إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَن يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَٰلِكَ لِمَن يَشَاءُ»
«همانا خداوند شرک به او را نمیآمرزد و غیر از آن را برای هر کس که بخواهد میآمرزد.»
(نساء: ۴۸)
بنابراین، گناهی که غیر از شرک باشد، در دایرهٔ مشیت و مغفرت الهی قرار دارد.
پس اگر شخصی با ایمان از دنیا برود و گناهی داشته باشد که برای آن توبه نکرده است، نمیتوان گفت که بخشیدهشدن او محال است. ممکن است خداوند او را ببخشد و ممکن است مطابق حکمت و عدل خود با او رفتار دیگری داشته باشد.
در نتیجه، انسان نه باید از رحمت خداوند ناامید شود و نه باید به گونهای رفتار کند که گویی بخشش الهی برای او قطعی است.
تفاوت میان «امکان بخشش» و «اطمینان به بخشش»
این دو مسئله نباید با یکدیگر اشتباه شوند.
اینکه خداوند امکان بخشش گناهان را قرار داده است، به این معنا نیست که انسان میتواند با خیال آسوده گناه کند و خود را از پیش بخشیدهشده بداند.
مؤمن در برابر خداوند باید میان امید و بیم قرار داشته باشد؛ به رحمت خدا امیدوار باشد و در عین حال از گناه و پیامدهای آن بترسد.
اگر انسان فقط به رحمت خدا نگاه کند و از گناه نترسد، ممکن است همین امید بهانهای برای ادامهٔ گناه شود. و اگر فقط از گناه و عذاب بترسد و از رحمت خدا ناامید شود، با آیات فراوانی که انسان را به رحمت الهی امیدوار میکنند، ناسازگار خواهد بود.
پس راه درست این است که انسان از رحمت خداوند امیدوار باشد، اما توبه را ترک نکند.
گناه کبیره با گناه صغیره یکسان نیست
در اینجا باید به یک نکتهٔ اساسی دیگر توجه کرد.
آیهٔ ۳۱ سورهٔ نساء دربارهٔ کسی سخن میگوید که از گناهان بزرگ دوری میکند. بنابراین، نمیتوان این آیه را بهگونهای تفسیر کرد که انسان گناهان کبیره را انجام دهد و سپس انتظار داشته باشد که به دلیل وجود برخی اعمال نیک، همهٔ گناهانش خودبهخود بخشیده شوند.
شرط آیه روشن است:
«إِن تَجْتَنِبُوا كَبَائِرَ»
یعنی اگر از گناهان بزرگ دوری کنید.
بنابراین، موضوع بحث ما عمدتاً دربارهٔ گناهان کوچک کسانی است که از گناهان بزرگ دوری میکنند.
توبه را نباید به تأخیر انداخت
با وجود امکان مغفرت، انسان نباید توبه را به تأخیر بیندازد.
زیرا انسان از زمان مرگ خود خبر ندارد. کسی که امروز میتواند توبه کند، نباید آن را به فردا موکول کند.
خداوند دربارهٔ کسانی که توبه را تا رسیدن مرگ به تأخیر میاندازند، میفرماید:
«وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ حَتَّىٰ إِذَا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ إِنِّي تُبْتُ الْآنَ»
«توبهٔ کسانی که گناهان را انجام میدهند تا هنگامی که مرگ یکی به آنان فرا رسد و بگوید: اکنون توبه کردم، این تو به نیست» (نساء: ۱۸)
پس نباید گفت: «اگر گناهی کردم، بعداً توبه میکنم.» بلکه راه درست این است که انسان هرگاه متوجه گناه خود شد، بدون تأخیر به سوی خداوند بازگردد.
یک نکتهٔ مهم دربارهٔ حقوق مردم
البته اگر گناه انسان مربوط به حق دیگران باشد، مسئله حساستر میشود.
کسی که به دیگری ظلم کرده، مال او را گرفته، حق او را ضایع کرده یا به او آسیب رسانده است، نمیتواند تنها با امید به مغفرت الهی مسئله را تمامشده بداند. در چنین مواردی باید تا جایی که امکان دارد حق مردم را جبران کرد و آنچه را بر عهده دارد ادا نمود. بنابراین، سخن از آمرزش گناهان کوچک نباید به این معنا باشد که حقوق مردم نیز بدون جبران نادیده گرفته میشود.
از مجموع این مطالب میتوان چنین نتیجه گرفت:
اگر مؤمنی از گناهان بزرگ دوری کند، قرآن وعده داده است که خداوند گناهان و لغزشهای او را بپوشاند. بنابراین، برای گناهان کوچک لزوماً لازم نیست که انسان برای هر مورد یک توبهٔ جداگانه انجام داده باشد تا امکان بخشش وجود داشته باشد.
اما این وعده به هیچ وجه به معنای مجازبودن گناه یا بینیازی از توبه نیست.
انسان باید هرگاه مرتکب گناه شد، توبه کند و از خداوند آمرزش بخواهد. اگر پیش از توبه از دنیا رفت، در مورد گناهان غیرشرک نمیتوان گفت که حتماً بخشیده نمیشود؛ بلکه امر او در نهایت به خداوند و مشیت او بازمیگردد.
از سوی دیگر، انسان نباید به امید بخشش، عمداً گناه کند یا بر گناه اصرار ورزد.
بنابراین، بهترین حالت برای مؤمن این است که از گناهان بزرگ دوری کند، در برابر لغزشهای کوچک نیز بیاعتنا نباشد، هرگاه گناهی از او سر زد توبه کند و در عین حال از رحمت گستردهٔ خداوند ناامید نشود.
رحمت خداوند جای امید است، اما هرگز نباید بهانهای برای ماندن در گناه قرار گیرد. خداوند گناهان همه مسلمانان را مورد عفو وبخشش قرار دهد..
این موارد از فتوای عبد العزیز بایندیر. ترجمه کننده وخلاصه مطلب را گرد آورنده فیض الله (فیاض)
