سؤال
هنگامی که پیامبر اکرم (ص) در سال ۶۳۲ میلادی مناسک حج را بهجا آوردند، در خطبهای که در مِنا ایراد فرمودند، بیان کردند که زمان به وضعیت و نظم خود در روزی بازگشته است که خداوند آسمانها و زمین را آفرید.
آیا در تاریخ اسلام، تقویمی وجود دارد که آن روز را بهعنوان مبدأ گاهشماری پذیرفته باشد؟ اگر تقویمی وجود میداشت که مبدأ آن با حجةالوداع و خطبه وداع پیامبر (ص) مطابقت میکرد، آیا در این صورت نمیتوانستیم تقویمی داشته باشیم که با زمان آفرینش، بهطور دقیق و کامل، منطبق باشد؟
پاسخ
خداوند متعال در آیه ۳۶ سوره توبه بیان میفرماید که از روزی که آسمانها و زمین را آفریده است،تعداد ماهها دوازده ماه بوده و نظام زمانی را بر مبنای محاسبه ماههای قمری قرار داده است.
میان تقویم قمری و تقویم شمسی حدود یازده روز اختلاف وجود دارد. همین اختلاف موجب میشود که زمان برگزاری حج در طول سال، بهتدریج در تمامی فصلها گردش کند.
مناسک حج در روز نهم ذیالحجه آغاز میشود و در روز سیزدهم ذیالحجه پایان مییابد. ذیالحجه دومین ماه از سه ماه حرامِ متوالی است که در آن تأمین امنیت جانی و مالی اهمیت ویژهای دارد (بقره، ۲/۱۸۹ و ۱۹۷؛ توبه، ۹/۳۶).
از میان ماههای حرام، ذیالقعده از نظر تأمین امنیت زائرانی که برای انجام حج به سوی مکه میآمدند ومحرم از جهت تأمین امنیت آنان هنگام بازگشت، اهمیت داشت.
با این حال، از آنجا که گردش ماههای حرام در تمامی فصلهای سال با منافع و محاسبات برخی افراد سازگار نبود، آنان کوشیدند با افزودن ماههایی به تقویم قمری، این ماهها را در فصلهای مشخصی تثبیت کنند. این اقدام که نوعی دستکاری در نظام تقویمی بود، «نَسیء» نام داشت.
یهودیان نیز چنین روشی را به کار میگرفتند. آنان در امور دینی خود از تقویم خورشیدی ـ قمری (Lunisolar) استفاده میکنند. در این نظام، آغاز و پایان ماهها، همانند تقویم قمری، بر اساس حرکت ماه محاسبه میشود؛ اما در تعیین طول و شمارش سالها، چرخه خورشیدی نیز مورد توجه قرار میگیرد.
در تقویم شمسی، ماهها در طول سال در جایگاههای نسبتاً ثابتی قرار دارند. برای آنکه ماهها در تقویم قمری نیز در طول سال در موقعیتهای ثابت باقی بمانند، در فواصل معینیک ماه اضافی به سال میافزایند و بدین ترتیب شمار ماههای آن سال به سیزده ماه میرسد.
بر اساس این نظام محاسباتی، در هر دوره نوزدهساله، هفت بار سال سیزدهماهه پدید میآید. پس از پایان این دوره، چرخه نوزدهساله از ابتدا تکرار میشود. در طول این دوره، یکبار شرایط زمانی دقیقاً با زمان مورد نظر منطبق میشود.
حجةالوداع پیامبر اکرم حضرت محمد (ص) نیز در چنین مقطع زمانیای واقع شده است.
پس از آن، با منع و توقف افزودن ماه اضافی این مسئله دیگر موضوعیت خود را از دست داد و چنین اختلالی در تقویم باقی نماند. از آن پس، مناسک و امور مربوط به زمان، در موعد و جایگاه زمانی طبیعی و مقرر خود انجام میشوند.
