پرسش:
چرا وجود ولیّ در عقد نکاح شرط دانسته میشود؟
پاسخ:
شرط بودن ولیّ در عقد نکاح با هدف تحقق نظارت شرعی و قانونی بر این عقد است؛ زیرا نکاح، به دلیل آثار بسیار مهم اجتماعی و خانوادگی آن، صرفاً یک توافق شخصی میان دو طرف تلقی نمیشود. خداوند متعال میفرماید:
﴿وَأَنْكِحُوا الْأَيَامَى مِنْكُمْ وَالصَّالِحِينَ مِنْ عِبَادِكُمْ وَإِمَائِكُمْ﴾ [نور: ۳۲]
خطاب این آیه به جماعت مؤمنان است که مردان و زنان صالح را به ازدواج درآورند، و از آن فهمیده میشود که جامعه ـ یا کسی که از سوی آن مسئولیت دارد ـ باید بر عقدهای ازدواج نظارت داشته باشد.
شرط بودن ولیّ در عقد نکاح، در حقیقت نوعی سازوکار نظارتی برای اطمینان از صحت و نظم این عقد در چارچوب شرعی و اجتماعی است، نه اینکه محدودیتی بر اهلیت زن یا استقلال اراده او باشد. زیرا نکاح، از نظر ماهیت و آثار، تنها یک رابطه قراردادی میان دو فرد نیست، بلکه عقدی است با ابعاد خانوادگی، اجتماعی و حقوقی؛ از این رو نیازمند نوعی نظارت و ساماندهی است.
در این زمینه، خانواده نخستین نهادی است که صلاحیت اعمال این نظارت را دارد؛ چراکه مستقیماً با مصلحت طرفین عقد و آثار آینده آن مرتبط است. اگر خانواده نتواند این نقش را ایفا کند، یا اختلافی پیش آید که مانع انجام عقد بر این اساس شود، ولایت به مرجع دارای صلاحیت عمومی منتقل میشود تا هدف نظارت و جلوگیری از هرجومرج در ثبت و تنظیم روابط زناشویی تحقق یابد.
بر پایه این دیدگاه، در عصر حاضر صرف رضایت دو فرد بالغ و عاقل، یا انتخاب شاهدانی از سوی آنان ـ چه از خویشاوندان باشند و چه غیر آن ـ برای تحقق صحیح عقد نکاح کافی دانسته نمیشود، مگر آنکه این عقد تحت نظارت قانونی قرار گیرد تا روند انجام آن و حقوق ناشی از آن تضمین شود.
در واقعیت معاصر، مسئولیت نظارت و ثبت رسمی معمولاً بر عهده نهادهای رسمی مانند دستگاه قضایی یا شهرداری قرار دارد که نماینده ولایت عمومی محسوب میشوند. بر این اساس، موافقت خانوادهها اصل در انعقاد عقد نکاح به شمار میرود، و اگر این امر ممکن نباشد، باید به مسیر رسمی مراجعه کرد؛ زیرا این تنها چارچوبی است که میتواند اهداف نظارت، جلوگیری از اختلاف و حفظ حقوق را تأمین کند.
