پرسش:
آیا برای زنان، پس از رسیدن به سنین پیری، جایز است که سر خود را آشکار کنند؟ ببعنوان مثال، آیا از نظر شرعی، آشکار کردن بخشی از موی زنی که به شصتسالگی رسیده، حرام یا مورد نهی است؟
پاسخ:
در کتاب خداوند متعال، سن مشخصی تعیین نشده است که زن پس از رسیدن به آن بتواند موی خود را آشکار کند؛ مثلاً رسیدن به شصتسالگی با بالا از آن. بلکه قرآن کریم این حکم را به وصف و ویژگی خاصی مرتبط کرده است. خداوند متعال میفرماید:
وَالْقَوَاعِدُ مِنَ النِّسَاءِ اللَّاتِي لَا يَرْجُونَ نِكَاحًا فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُنَاحٌ أَنْ يَضَعْنَ ثِيَابَهُنَّ غَيْرَ مُتَبَرِّجَاتٍ بِزِينَةٍ ، وَأَنْ يَسْتَعْفِفْنَ خَيْرٌ لَهُنَّ ، وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ (النور: 60).
(و زنان سالخوردهای که دیگر امیدی به ازدواج ندارند، بر آنان گناهی نیست که لباسهای خود را [که پوشش اضافی است] کنار بگذارند، مشروط بر اینکه زینت خود را آشکار نکنند؛ و اگر خویشتنداری کنند، برای آنان بهتر است، و خداوند شنوا و داناست) [نور: ۶۰]
منظور از تعبیر الْقَوَاعِدُ مِنَ النِّسَاءِ در این آیه، زنانی است که بر اثر رسیدن به سنین سالخوردگی، دیگر شرایط و موقعیت معمول ازدواج را پشت سر گذاشتهاند و امیدی به ازدواج ندارند؛ نه صرفاً هر زنی که از سن معینی گذشته باشد.
بنابراین، درست نیست گفته شود که رسیدن یک زن به شصتسالگی، بهخودیِ خود، باعث میشود مشمول حکم «زنان سالخورده» مذکور در آیه شود؛ زیرا ممکن است زنی در این سن یا حتی پس از آن همچنان تمایل به ازدواج داشته باشد و بنابراین صرفاً بر اساس سنّ او، این وصف قرآنی بر وی صدق نکند.
سپس خداوند متعال این رخصت را با این قید بیان کرده است: غَيْرَ مُتَبَرِّجَاتٍ بِزِينَةٍ؛ یعنی این رخصت به معنای اجازه برای خودنمایی و آشکار کردن زینت در برابر مردان نامحرم نیست، بلکه برداشتن مشقت و سختی از این گروه از زنان در کنار گذاشتن برخی از پوششهایی است که عرفاً برای پوشیدگی به تن میکنند، بهگونهای که همراه با خودنمایی و جلوهگری زینت نباشد.
بنابراین، زنی که ویژگی “قواعد” یادشده در آیه در مورد او صدق میکند، در آنچه خداوند برایش رخصت داده است، گناهی ندارد. از جمله، بنابر دیدگاه کسانی که آشکار کردن سر و مو را نیز داخل در این رخصت میدانند، او میتواند مقداری از موی خود را در برابر مردان نامحرم آشکار کند، مشروط بر اینکه این کار به قصد خودنمایی و جلوهگری زینت نباشد.
البته از این حکم چنین برنمیآید که آشکار کردن مو واجب یا مستحب باشد؛ بلکه خداوند متعال پس از بیان این رخصت میفرماید: وَأَنْ يَسْتَعْفِفْنَ خَيْرٌ لَهُنَّ یعنی: “و اگر عفت و پوشیدگی را رعایت کنند، برای آنان بهتر است.” بدینسان، خداوند روشن ساخته است که خویشتنداری و خودداری از آشکار کردن، برای آنان بهتر است.
ازاینرو، درباره زنی که به شصتسالگی رسیده است، نمیتوان صرفاً بر اساس عدد سن پاسخ داد؛ بلکه باید بررسی کرد که آیا وصف و ویژگیای که قرآن حکم را بر آن مترتب کرده است، در مورد او تحقق یافته است یا خیر. بنابراین، ملاک، وصف قرآنی است، نه صرفاً رسیدن به شصتسالگی.
اگر ویژگی “زنان سالخورده” (قواعد) در مورد زنی تحقق یافته باشد و آشکار کردن موهای او نیز به قصد خودنمایی و جلوهگری زینت نباشد، از ظاهر آیه چنین برنمیآید که در شرایطی که آیه برای آنان رخصت داده است، پوشاندن سر بر او واخب باشد؛ با این حال، پیش گرفتن راه عفاف و پوشیدگی برای او بهتر است.
این تفصیل اهمیت دارد؛ زیرا عبارت “فَلَيْسَ عَلَيْهِنَّ جُنَاحٌ” نشان میدهد که در این مورد، گناه و حرجی بر آنان نیست، در حالی که عبارت وَأَنْ يَسْتَعْفِفْنَ خَيْرٌ لَهُنَّ بیانگر آن است که صرفنظر کردن از این رخصت و اختیار کردن عفاف و پوشیدگی، برای آنان بهتر است. اما از آیه چنین برنمیآید که چیزی که خداوند در آن رخصت داده است، صرفاً به این دلیل که عفاف و پوشیدگی بهتر است، حرام باشد.
