انسان از روح و جسم تشکیل شده است. هنگامی که انسان میخوابد، روح او از بدنش جدا میشود و زمانی که بیدار میگردد، روح به بدنش بازمیگردد. خداوند متعال میفرماید:
﴿اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِهَا وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنَامِهَا ۖ فَيُمْسِكُ الَّتِي قَضَىٰ عَلَيْهَا الْمَوْتَ وَيُرْسِلُ الْأُخْرَىٰ إِلَىٰ أَجَلٍ مُسَمًّى ۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ﴾
(الزمر، ۴۲)
خداوند جانها را هنگام مرگشان میگیرد و نیز جان کسانی را که هنوز نمردهاند، در هنگام خوابشان میگیرد. سپس آن کسی را که مرگش را مقرر کرده است، نزد خود نگه میدارد و دیگری را تا زمانی معین بازمیفرستد. بیگمان در این امر برای مردمی که میاندیشند، نشانههایی است.
خداوند متعال همچنین سخنی را که انسان هنگام فرا رسیدن مرگ بر زبان میآورد، چنین بیان کرده است:
﴿حَتَّىٰ إِذَا جَاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّي أَعْمَلُ صَالِحًا فِيمَا تَرَكْتُ ۚ كَلَّا ۚ إِنَّهَا كَلِمَةٌ هُوَ قَائِلُهَا ۖ وَمِنْ وَرَائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلَىٰ يَوْمِ يُبْعَثُونَ﴾
(المؤمنون، ۹۹–۱۰۰)
تا زمانی که مرگ یکی از آنان فرا رسد، میگوید: «پروردگارا! مرا بازگردان؛ شاید در آنچه ترک کردهام، کار شایستهای انجام دهم.» هرگز! این سخنی است که او بر زبان میآورد؛ و در پیش روی آنان تا روزی که برانگیخته میشوند، برزخی قرار دارد.
خداوند متعال در سورهٔ یوسف سه نمونه از رؤیا را بیان کرده است. یکی رؤیایی است که ساقی پادشاه دید؛ دیگری رؤیای شخصی است که قرار بود به دار آویخته شود و پرندگان از سر او بخورند؛ و سوم، رؤیای خود پادشاه است ــ هرچند او مؤمن نبود ــ که در آن هفت گاو چاق و هفت گاو لاغر و نیز هفت خوشهٔ سبز و هفت خوشهٔ خشک را دید.
همچنین خداوند در سورهٔ فتح رؤیای پیامبر اکرم ﷺ را بیان کرده است که آن حضرت دید وارد مسجدالحرام خواهد شد و همراه ایشان گروهی از مؤمنان نیز وارد خواهند شد؛ برخی سرهای خود را تراشیده و برخی موهای خود را کوتاه کردهاند. این رؤیا آنقدر روشن بود که حتی به تعبیر چندانی نیاز نداشت.
رؤیاهای صادق و غیرصادق
ابوهریره رضیالله عنه از پیامبر اکرم ﷺ روایت کرده است که فرمود:
«الرُّؤْيَا ثَلَاثٌ؛ فَرُؤْيَا حَقٌّ، وَرُؤْيَا يُحَدِّثُ بِهَا الرَّجُلُ نَفْسَهُ، وَرُؤْيَا تَحْزِينٌ مِنَ الشَّيْطَانِ. فَمَنْ رَأَى مَا يَكْرَهُ فَلْيَقُمْ فَلْيُصَلِّ. وَكَانَ يَقُولُ: يُعْجِبُنِي الْقَيْدُ، وَأَكْرَهُ الْغُلَّ، الْقَيْدُ ثَبَاتٌ فِي الدِّينِ».
«رؤیا سه نوع است: نخست، رؤیای حق و راستین است؛ دوم، رؤیایی است که انسان در نتیجهٔ افکار و گفتوگوی درونی خودش میبیند؛ و سوم، رؤیایی است که شیطان برای اندوهگین ساختن انسان ایجاد میکند. پس هرگاه یکی از شما چیزی را در خواب دید که آن را ناخوش میدارد، برخیزد و نماز بخواند. و آن حضرت میفرمود: دیدن زنجیر در خواب را دوست دارم و از دیدن غل و زنجیر بر گردن خوشم نمیآید؛ زیرا زنجیر در خواب میتواند نشانهٔ استواری در دین باشد.»
پیامبر اکرم ﷺ همچنین فرمود:
«مَنْ رَآنِي فَإِنِّي أَنَا هُوَ، فَإِنَّهُ لَيْسَ لِلشَّيْطَانِ أَنْ يَتَمَثَّلَ بِي».
«هر کس مرا در خواب ببیند، بهراستی مرا دیده است؛ زیرا شیطان نمیتواند به شکل من درآید.»
و نیز فرمود:
«لَا تُقَصُّ الرُّؤْيَا إِلَّا عَلَى عَالِمٍ أَوْ نَاصِحٍ».
«رؤیا را جز برای عالم یا شخص خیرخواه و دلسوز بازگو نکنید.» (1)
از این حدیث درمییابیم که همهٔ خوابها یکسان نیستند. برخی رؤیاها صادق و راستیناند و میتوانند نعمتی از جانب خداوند برای بنده باشند؛ برخی دیگر نتیجهٔ افکار و مشغولیتهای ذهنی خود انساناند؛ و برخی نیز وسوسههایی از جانب شیطاناند که هدفشان اندوهگین ساختن انسان است.
بنابراین، اگر مؤمن رؤیایی ببیند و بداند که رؤیای او صادق است، باید از آن خیر و نیکی برداشت کند و خوشبین باشد؛ زیرا رؤیای صادق یا بشارت به خیر است و یا هشداری دربارهٔ یک امر بد، و هر دو حالت در نهایت میتواند برای انسان خیر باشد.
با این حال، انسان باید رؤیای خود را برای هر کسی بازگو نکند؛ بلکه اگر میخواهد آن را بیان کند، تنها برای شخصی صادق و خیرخواهی بگوید که توانایی تعبیر درست رؤیا را داشته باشد.
اگر انسان خواب ناخوشایند ببیند
از ابوسلمه روایت شده است که گفت:
«إِنْ كُنْتُ لَأَرَى الرُّؤْيَا تُـمْرِضُنِي. قَالَ: فَلَقِيتُ أَبَا قَتَادَةَ، فَقَالَ: وَأَنَا كُنْتُ لَأَرَى الرُّؤْيَا فَتُمْرِضُنِي، حَتَّى سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: الرُّؤْيَا الصَّالِحَةُ مِنَ اللَّهِ، فَإِذَا رَأَى أَحَدُكُمْ مَا يُحِبُّ فَلَا يُحَدِّثْ بِهَا إِلَّا مَنْ يُحِبُّ، وَإِنْ رَأَى مَا يَكْرَهُ فَلْيَتْفُلْ عَنْ يَسَارِهِ ثَلَاثًا، وَلْيَتَعَوَّذْ بِاللَّهِ مِنْ شَرِّ الشَّيْطَانِ وَشَرِّهَا، وَلَا يُحَدِّثْ بِهَا أَحَدًا فَإِنَّهَا لَنْ تَضُرَّهُ».
ابوسلمه میگوید: «گاهی چنان رؤیایی میدیدم که مرا بیمار و پریشان میساخت. سپس ابوقتاده را ملاقات کردم. او گفت: من نیز گاهی رؤیایی میدیدم که مرا بیمار و پریشان میکرد، تا اینکه از رسول خدا ﷺ شنیدم که میفرمود: «رؤیای نیک و شایسته از جانب خداوند است. پس هرگاه یکی از شما چیزی را در خواب دید که آن را دوست دارد، آن را جز برای کسی که دوستش دارد بازگو نکند. واگر خواب ناخوشایندی دید، سه بار به طرف چپ خود اندکی تف کند… از شر شیطان و شر آن رؤیا به خداوند پناه ببرد و آن را برای هیچکس بازگو نکند؛ زیرا آن رؤیا به او زیانی نخواهد رساند.» (2)
بنابراین، اگر رؤیایی که انسان دیده است از جانب خود او یا از وسوسهٔ شیطان باشد، باید از آن به خداوند پناه ببرد، سه بار به سمت چپ خود بهصورت خفیف فوت کند و ذهن خود را به آن مشغول نسازد؛ زیرا به خواست خداوند، آن رؤیا هیچ زیانی به او نخواهد رساند.
انسان از سوی شیطان جز بدی و شر چیزی دریافت نمیکند و نفس انسان نیز در بسیاری از موارد او را به سوی بدی فرمان میدهد.
والله تعالى أعلم.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
[۱] ترمذی، کتاب الرؤیا، باب «فی تأویل الرؤیا ما یستحب منها وما یکره». ترمذی پس از نقل این حدیث گفته است: «این حدیث حسن و صحیح است.» مسلم نیز آن را با اندکی تفاوت در کتاب الرؤیا، باب نخست، روایت کرده است. [۲] بخاری، کتاب التعبیر، باب «الرؤیا من الله»؛ و مسلم نیز در همان باب پیشین آن را روایت کرده است.
