پرسش:
آیا به مالی که برای خرید خانه‌ای پس‌انداز شده است زکات تعلق می‌گیرد، در حالی که صاحب مال قصد دارد در آن خانه همراه با خانواده‌اش سکونت کند و در حال حاضر در خانه‌ای اجاره‌ای زندگی می‌کند؛ یعنی خانه شخصی ندارد؟
پاسخ:
بلی، پولی که برای خرید خانه در آینده پس‌انداز شده است، در صورت فراهم بودن شرایط وجوب زکات، مشمول زکات می‌شود. صرف این‌که انسان این پول را برای خرید خانه‌ای که قصد دارد در آن سکونت کند کنار گذاشته است، موجب ساقط شدن زکات نمی‌شود.
به‌طور کلی، مالی که برای تأمین نیازهای آینده، مانند خرید خانه، موتر، زمین و مانند آن پس‌انداز می‌شود، در صورت تحقق شرایط وجوب زکات، زکات دارد.
زیرا فردی که برای خرید چیزی پس‌انداز می‌کند، در واقع مالک مالی است که در حال حاضر بیش از نیاز ضروری اوست. خداوند متعال می‌فرماید:
﴿وَيَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ﴾
[بقره: ۲۱۹] «و از تو می‌پرسند: چه چیزی انفاق کنند؟ بگو: آنچه را که از نیازهای خود اضافه است.»
زکات حقی است که برای نیازمندان در اموال انسان قرار داده شده و نباید در پرداخت آن کوتاهی کرد؛ چه مال زیاد باشد و چه اندک. خداوند متعال می‌فرماید:
﴿وَالَّذِينَ فِي أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ مَعْلُومٌ لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ﴾
[معارج: ۲۴–۲۵] «و کسانی که در اموالشان حقّی معین برای نیازمند و محروم وجود دارد.»
اگر هر مالی که برای هدفی در آینده پس‌انداز شده است از زکات معاف باشد، فریضه زکات در مورد بیشتر مردم عملاً تعطیل خواهد شد؛ زیرا بیشتر پس‌اندازها برای هدفی مانند خرید خانه، زمین، طلا یا چیزهای دیگر انجام می‌شود.
واز جانب دیگر صدقه موجب کاهش مال نمی‌شود، بلکه سبب افزایش و برکت آن می‌گردد. خداوند متعال می‌فرماید:
﴿مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَيُضَاعِفَهُ لَهُ أَضْعَافًا كَثِيرَةً﴾
[بقره: ۲۴۵] «کیست که به خداوند قرض نیکو دهد تا خداوند آن را برای او چندین برابر و به‌گونه‌ای بسیار افزون کند؟»
شرایط وجوب زکات
وجوب زکات دارای شرایطی است که مهم‌ترین آنها عبارت‌اند از:
۱. مالکیت کامل:
مال باید به‌طور کامل در اختیار و مالکیت شخص باشد؛ به‌گونه‌ای که بتواند در آن تصرف کند.
۲. رسیدن مال به نصاب:
مال زکوی باید به حدّ نصاب شرعی برسد. بنابراین، اگر مال کمتر از نصاب باشد، زکات بر آن واجب نیست.
۳. گذشتن یک سال قمری:
در اموالی که شرط گذشتن سال درباره آنها وجود دارد، باید یک سال قمری کامل از زمان رسیدن مال به نصاب بگذرد.
۴. مازاد بودن از نیازهای اساسی:
اموالی که بیش از نیازهای ضروری و اساسی زندگی انسان و خانواده‌اش باشد، در صورت تحقق سایر شرایط، مشمول زکات می‌شود. خانه‌ای که شخص برای سکونت خود و خانواده‌اش به آن نیاز دارد، از اموال مورد نیاز او محسوب می‌شود و خودِ خانه‌ای که برای سکونت استفاده می‌شود، زکات ندارد؛ اما پولی که برای خرید چنین خانه‌ای کنار گذاشته شده، تا زمانی که شرایط وجوب زکات را داشته باشد، از زکات معاف نیست.
بنابراین، اگر شخصی خانه‌ای برای سکونت ندارد و پولی را برای خرید خانه متناسب با نیاز خود و خانواده‌اش پس‌انداز کرده باشد، صرفِ این هدف موجب سقوط زکات از آن پول نمی‌شود. اگر پول به نصاب برسد و شرایط دیگر زکات نیز تحقق یابد، زکات آن واجب خواهد بود.
در نتیجه، قصد خرید خانه، به‌تنهایی سبب معافیت پول پس‌اندازشده از زکات نمی‌شود؛ بلکه معیار، تحقق شرایط شرعی وجوب زکات است.
