شاهدی از دیدگاه قرآن کریم جایگاه اساسی در برپایی عدالت و حفظ حقوق دارد؛ زیرا قرآن کریم شهادت را صرفاً وسیله‌ای برای اثبات وقایع در برابر محکمه نمی‌داند، بلکه آن را امانتی دینی و اخلاقی به شمار می‌آورد که ادای آن مسئولیت بزرگی را در پی دارد. از همین رو، الله متعال مؤمنان را به ادای شهادت بر اساس حق فرمان داده و فرموده است:
﴿وَأَقِيمُوا الشَّهَادَةَ لِلَّهِ﴾ [طلاق: ۲]
«و شهادت را برای الله برپا دارید.»
همچنین فرموده است:
﴿وَلَا تَكْتُمُوا الشَّهَادَةَ، وَمَن يَكْتُمْهَا فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ﴾ [بقره: ۲۸۳]
«و شهادت را پنهان نکنید؛ و هرکس آن را پنهان کند، قلبش گناهکار است.»
یکی از مهم‌ترین اصولی که قرآن مقرر کرده، این است که شهادت نباید تحت تأثیر خویشاوندی، منفعت شخصی یا جایگاه اجتماعی قرار گیرد. الله متعال فرموده است:
﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلَىٰ أَنفُسِكُمْ أَوِ الْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ، إِن يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيرًا فَاللَّهُ أَوْلَىٰ بِهِمَا﴾ [نساء: ۱۳۵]
«ای کسانی که ایمان آورده‌اید! همواره برپادارندگان عدالت و گواهان برای الله باشید، هرچند به زیان خودتان، یا پدر و مادر و خویشاوندانتان باشد. اگر [شخص مورد شهادت] ثروتمند یا فقیر باشد، الله نسبت به هر دوی آنان سزاوارتر است.»
بنابراین، عدالت در اینجا با تغییر جایگاه یا ثروت انسان تغییر نمی‌کند و به شاهد اجازه داده نمی‌شود که به سبب ثروتمندی، از شخص ثروتمند جانبداری کند یا به دلیل فقر، به نفع شخص فقیر گرایش یابد.
قرآن همین معنا را به گونه‌ای دیگر در این آیه تأکید می‌کند:
﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ لِلَّهِ شُهَدَاءَ بِالْقِسْطِ، وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَىٰ أَلَّا تَعْدِلُوا، اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَىٰ﴾ [مائده: ۸]
«ای کسانی که ایمان آورده‌اید! برای الله همواره برپادارندگان عدالت و گواهان به دادگری باشید؛ و دشمنی با گروهی شما را وادار نکند که عدالت نکنید. عدالت کنید که آن به تقوا نزدیک‌تر است.»
عدالت قرآنی به محبت انسان نسبت به کسی که برای او شهادت می‌دهد محدود نمی‌شود، بلکه باید حتی در برابر کسی که مورد نفرت اوست یا با وی اختلاف دارد، استمرار یابد.
از اینجا، ارتباط نزدیک میان صداقت در شهادت و تحقق تناسب میان جرم و مجازات آشکار می‌شود. مجازات نباید بر اساس گمان، دروغ یا شهادت نادرست بنا شود، بلکه باید بر اثبات معتبر و مبتنی بر حق و عدالت استوار باشد. از همین رو، قرآن در مورد شهادت دروغ سخت‌گیری کرده و از گفتن سخن باطل نهی نموده است. الله متعال می‌فرماید:
﴿وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ﴾ [حج: ۳۰]
«و از گفتار باطل و دروغ دوری کنید.»
همچنین قرآن نهی کرده است که هوا و هوس یا منفعت شخصی، سبب تحریف شهادت یا تغییر محتوای آن گردد.
خطر شهادت دروغ به‌ویژه از آن جهت برجسته می‌شود که ممکن است به محکومیت شخص بی‌گناه یا ضایع شدن حق صاحب حق منجر گردد. بنابراین، حفاظت از شهادت در برابر دروغ، تنها حفاظت از روندهای قضایی نیست، بلکه حفاظت از خود انسان و تمامی جامعه است. هرچه ارزش صداقت در شهادت بیشتر نهادینه شود، نظام قضایی بیشتر می‌تواند به تحقق هدف اساسی شریعت، یعنی برپایی عدالت و جلوگیری از ظلم، نزدیک گردد.
ردّ شهادت کسی که دروغ‌گویی او ثابت شده است، در مواردی که احکام ردّ شهادت بر او مترتب می‌گردد، صرفاً یک اقدام قضایی نیست، بلکه دارای معنای بازدارنده‌ای است که جایگاه و اعتبار شهادت را حفظ می‌کند و به انسان می‌فهماند که از دست دادن اعتماد قضایی می‌تواند یکی از پیامدهای خطرناک دروغ‌گویی باشد.
همچنین این امر موجب بازدارندگی دیگران می‌شود؛ زیرا مردم درمی‌یابند که شهادت امانت است و دست‌کاری در آن ممکن است صلاحیت شخص برای شهادت دادن را از بین ببرد و بر اعتبار و اعتماد جامعه نسبت به او تأثیر بگذارد.
با این حال، تشریع قرآنی راه اصلاح را نمی‌بندد؛ بلکه توبه‌کنندگان و اصلاح‌گران را استثنا می‌کند. این امر نشان می‌دهد که بازدارندگی در شریعت از امکان توبه و بازگشت به صلاح و درستکاری جدا نیست؛ چنان‌که در آیات بعدی آمده است:
﴿وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَنَاتِ ثُمَّ لَمْ يَأْتُوا بِأَرْبَعَةِ شُهَدَاءَ فَاجْلِدُوهُمْ ثَمَانِينَ جَلْدَةً وَلَا تَقْبَلُوا لَهُمْ شَهَادَةً أَبَدًا، وَأُولَٰئِكَ هُمُ الْفَاسِقُونَ. إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا مِنْ بَعْدِ ذَٰلِكَ وَأَصْلَحُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ﴾ [نور: ۴-۵]
«و کسانی که زنان پاکدامن را متهم می‌کنند، سپس چهار گواه نمی‌آورند، آنان را هشتاد تازیانه بزنید و هرگز شهادتشان را نپذیرید؛ و آنان همان فاسقان‌اند. مگر کسانی که پس از آن توبه کنند و اصلاح نمایند؛ زیرا الله آمرزنده و مهربان است.»
قرآن همچنین اصل بسیار مهمی را مقرر می‌کند و آن برابری در برابر حکم الله است؛ به‌گونه‌ای که هیچ‌کس به سبب ثروت، نسب یا قدرت خود از مسئولیت و پاسخ‌گویی مصون نیست. معیاری که باید حقوق بر اساس آن سنجیده شود، حق و عدالت است، نه جایگاه اجتماعی. از همین رو، فرمان الهی به‌صراحت آمده است:
﴿إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ﴾ [نحل: ۹۰]
«همانا الله به عدالت و نیکوکاری فرمان می‌دهد.»
این اصل، صاحبان قدرت و ولایت را نیز شامل می‌شود؛ زیرا قدرت در نگرش قرآنی امتیازی نیست که انسان را فراتر از حق قرار دهد، بلکه مسئولیتی است که پایبندی به عدالت را اقتضا می‌کند. یکی از رساترین بیان‌ها در این زمینه، سخن الله متعال است:
﴿إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَن تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَىٰ أَهْلِهَا وَإِذَا حَكَمْتُم بَيْنَ النَّاسِ أَن تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ﴾ [نساء: ۵۸]
«همانا الله به شما فرمان می‌دهد که امانت‌ها را به صاحبانشان بسپارید و هنگامی که میان مردم داوری می‌کنید، به عدالت داوری نمایید.»
در این آیه، خطاب الهی متوجه کسانی است که مسئولیت امور مردم را بر عهده دارند و این خطاب با ادای امانت و داوری عادلانه همراه شده است.
بدین ترتیب، روشن می‌شود که نظام شهادت و قضاوت در قرآن بر اصولی به‌هم‌پیوسته استوار است: صداقت، پنهان نکردن شهادت، استقلال از هوا و هوس و منافع شخصی، برابری میان مردم و قرار گرفتن همگان در برابر معیار عدالت.
هدف نهایی این نظام، صرفاً مجازات کردن مجرم نیست، بلکه برپایی حق، حفظ کرامت انسان و جلوگیری از ظلم است. هنگامی که شهادت صادقانه باشد و قضاوت بر اساس دلیل معتبر و عدالت صورت گیرد، جزا با عمل تناسب پیدا می‌کند و جامعه از این خطر مصون می‌ماند که خودِ مجازات به وسیله‌ای برای ظلم تبدیل شود.
