قرآن کریم کتاب هدایت، رحمت و ذکر الله تعالی است. تلاوت قرآن، تدبر در آیات آن و استمرار ارتباط با کلام الله از اعمال ارزشمند در زندگی مسلمان به شمار میرود. از همینرو، یکی از پرسشهای مهمی که برای زنان مسلمان مطرح میشود، این است که آیا زن در دوران عادت ماهوار میتواند قرآن کریم را بخواند؟ آیا برای قرائت قرآن در این حالت، وضو یا طهارت خاصی لازم است؟ و آیا میان خواندن قرآن از روی مصحف چاپی، کتابهای تفسیری و وسایل الکترونیکی تفاوتی وجود دارد؟
در میان فقهای اسلام دربارهٔ حکم قرائت قرآن توسط زن حائض اختلاف نظر وجود دارد. جمهور فقها قرائت قرآن را در دوران حیض ممنوع دانستهاند؛ در حالی که گروهی دیگر از فقها، از جمله امام مالک و برخی علمای دیگر، با استناد به دلایل متفاوت، قرائت قرآن را برای زن حائض جایز میدانند.
در این مقاله، مسئلهٔ قرائت قرآن در دوران حیض با توجه به آیات قرآن کریم، احادیث نبوی و دیدگاههای فقهی بررسی میشود.
آیا برای قرائت قرآن وضو شرط است؟
وضو در قرآن کریم بهعنوان مقدمهٔ نماز بیان شده است. الله تعالی میفرماید:
﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرَافِقِ وَامْسَحُوا بِرُءُوسِكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ﴾
«ای کسانی که ایمان آوردهاید! هنگامی که برای نماز برخاستید، رویهای خود و دستهایتان را تا آرنجها بشویید، سرهایتان را مسح کنید و پاهایتان را تا دو قوزک مسح نمایید.» (سورهٔ مائده، آیهٔ ۶)
در این آیه، دستور وضو در ارتباط با نماز بیان شده است. از این آیه بهتنهایی نمیتوان نتیجه گرفت که وضو برای هر نوع قرائت قرآن نیز شرط است.
بر این اساس میتوان به چنین نتیجه دست یافت : داشتن وضو برای تلاوت قرآن، ادب و فضیلت محسوب میشود.
فلهذا باید میان وضو بهعنوان شرط نماز و وضو بهعنوان ادب تلاوت قرآن تفاوت گذاشت.
حکم قرائت قرآن توسط زن حائض
دربارهٔ قرائت قرآن توسط زن حائض، دو دیدگاه عمده در میان فقهای اسلامی وجود دارد.
دیدگاه نخست: منع قرائت قرآن در دوران حیض
جمهور فقهای حنفی، شافعی و حنبلی، قرائت قرآن را برای زن حائض جایز نمیدانند. این دیدگاه بر مجموعهای از دلایل استوار است که از جملهٔ آنها میتوان به برخی احادیث و قیاس زن حائض با شخص جنب اشاره کرد.
فقهای این دیدگاه معتقدند که زن حائض تا زمانی که از حیض پاک نشده و غسل نکرده است، نباید قرآن را با قصد تلاوت بخواند.
البته در این دیدگاه نیز میان قرائت قرآن به قصد تلاوت و خواندن آیات به قصد دعا، ذکر و مناجات تفاوت گذاشته میشود.
برای نمونه، اگر زنی عبارتی از قرآن را به قصد دعا یا ذکر بخواند، نه به قصد تلاوت قرآن، برخی فقهای این دیدگاه آن را جایز میدانند.
دیدگاه دوم: جواز قرائت قرآن توسط زن حائض
در مقابل، گروهی از فقها قرائت قرآن را برای زن حائض جایز میدانند.
این دیدگاه به امام مالک، برخی فقهای حنبلی، ابن حزم ظاهری و شیخالاسلام ابن تیمیه نسبت داده شده است.
از جمله دلایل این دیدگاه عبارتاند از:
۱. نبودن نص صحیح و صریحی که قرائت قرآن را برای زن حائض ممنوع کند.
۲. تفاوت میان زن حائض و شخص جنب؛ زیرا شخص جنب میتواند با غسل کردن، حالت جنابت را برطرف سازد، اما زن حائض تا پایان مدت حیض نمیتواند به اختیار خود این حالت را برطرف کند.
۳. طولانی بودن مدت حیض که ممکن است باعث محرومیت زن از تلاوت قرآن برای روزهای متعدد شود.
۴. احتمال فراموش کردن قرآن، بهویژه برای زنانی که حافظ قرآن هستند یا بهصورت منظم در برنامههای آموزشی قرآن شرکت میکنند.
در این دیدگاه، اصل بر جواز قرائت قرآن است، مگر آنکه دلیل معتبر و روشنی بر منع آن وجود داشته باشد.
منبع: الإسلام سؤال وجواب، فتوا شمارهٔ ۲۵۶۴؛ همچنین فتوای شیخ محمد بن صالح العثیمین در «نور على الدرب».
بررسی حدیث منع قرائت قرآن توسط زن حائض
یکی از احادیثی که برای منع قرائت قرآن توسط زن حائض مورد استناد قرار گرفته، حدیث زیر است:
«لَا تَقْرَأُ الْحَائِضُ وَلَا الْجُنُبُ شَيْئًا مِنَ الْقُرْآنِ»
«زن حائض و شخص جنب نباید چیزی از قرآن بخوانند.»
این حدیث از عبدالله بن عمر رضی الله عنهما روایت شده و در سنن ترمذی و سنن ابن ماجه آمده است.
با این حال، این روایت از نظر علم حدیث مورد بحث قرار گرفته و شماری از محدثان آن را ضعیف دانستهاند.
از جمله، شیخالاسلام ابن تیمیه ضعف این حدیث را مورد تأکید قرار داده است. در منابع حدیثی نیز علت ضعف آن به وضعیت سند و راویان آن مرتبط دانسته شده است.
بنابراین، نمیتوان این روایت را بدون بررسی سند و درجهٔ اعتبار آن، بهعنوان دلیل قطعی برای ممنوعیت قرائت قرآن توسط زن حائض مطرح کرد.
منبع:
الإسلام سؤال وجواب، فتوا شمارهٔ ۲۵۶۴؛ سنن الترمذی، حدیث شمارهٔ ۱۳۱؛ سنن ابن ماجه، حدیث شمارهٔ ۵۹۵.
آیا حدیث مربوط به شخص جنب، زن حائض را نیز شامل میشود؟
یکی دیگر از دلایل دیدگاه منع، حدیثی است که از علی بن ابیطالب رضی الله عنه روایت شده است:
«كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَقْرَأُ الْقُرْآنَ مَا لَمْ يَكُنْ جُنُبًا»
مفهوم روایت این است که پیامبر صلی الله علیه وسلم قرآن را میخواند، مگر آنگاه که در حالت جنابت قرار داشت.
این روایت در منابع حدیثی از جمله سنن ابیداود و سنن ترمذی نقل شده است.
اما نکتهٔ مهم این است که حدیث مذکور دربارهٔ شخص جنب سخن میگوید و مستقیماً دربارهٔ زن حائض نیست.
از اینرو، تعمیم حکم جنابت به حیض نیازمند استدلال فقهی است و نمیتوان گفت که این حدیث بهصورت مستقیم و صریح قرائت قرآن را برای زن حائض ممنوع کرده است.
برخی فقها این دو حالت را از جهت نیاز به غسل مشابه دانستهاند؛ در حالی که برخی دیگر به تفاوت میان آنها توجه کردهاند.
بررسی آیهٔ «لَا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ»
یکی از آیات مهمی که در بحث طهارت و لمس قرآن مورد استناد قرار میگیرد، آیهٔ ۷۹ سورهٔ واقعه است:
﴿لَا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ﴾
«جز پاکشدگان آن را لمس نمیکنند.»
این آیه در سیاق آیات مربوط به قرآن کریم و کتاب مکنون آمده است.
الله تعالی در آیات پیشین میفرماید:
﴿إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ فِي كِتَابٍ مَكْنُونٍ﴾
«همانا این قرآن، قرآنی گرامی است؛ در کتابی پوشیده و محفوظ قرار دارد.»
(سورهٔ واقعه، آیات ۷۷ و ۷۸)
در تفسیر این آیه، میان مفسران اختلاف وجود دارد. گروهی از مفسران، از جمله طبری، «المطهّرون» را به فرشتگان پاک تفسیر کردهاند که به کتاب مکنون دسترسی دارند.
در مقابل، برخی فقها از این آیه برای بیان حکم طهارت هنگام لمس مصحف دنیوی استفاده کردهاند.
بنابراین، باید میان تفسیر آیه و استنباط فقهی از آن تفاوت گذاشت.
از این آیه نمیتوان بدون بررسی سایر دلایل، بهصورت قطعی نتیجه گرفت که زن حائض از قرائت قرآن ممنوع است؛ زیرا موضوع آیه مستقیماً قرائت قرآن توسط زن حائض نیست.
حکم لمس مصحف در دوران حیض
مسئلهٔ لمس مصحف با مسئلهٔ قرائت قرآن تفاوت دارد.
جمهور فقهای مذاهب چهارگانهٔ اسلامی، لمس مصحف را بدون طهارت جایز نمیدانند. این دیدگاه به آیهٔ ۷۹ سورهٔ واقعه و روایت مشهور مربوط به نامهٔ پیامبر صلی الله علیه وسلم به اهل یمن استناد میکند.
در آن نامه آمده است:
«أَلَّا يَمَسَّ الْقُرْآنَ إِلَّا طَاهِرٌ»
«جز شخص پاک، قرآن را لمس نکند.»
این عبارت در نقل نامهٔ عمرو بن حزم آمده است و شماری از محدثان آن را معتبر دانستهاند.
بر همین اساس، جمهور فقها معتقدند که زن حائض نباید مصحف کامل قرآن را مستقیماً لمس کند.
آیا زن حائض میتواند قرآن را از طریق تلفن همراه بخواند؟
با گسترش وسایل الکترونیکی، این پرسش نیز مطرح میشود که آیا زن حائض میتواند قرآن کریم را از تلفن همراه، تبلت یا رایانه بخواند؟
فقیهانی که لمس مصحف بدون وضو را جایز نمیدانند، میان قرآن چاپشده و قرآنی که روی صفحهٔ وسایل الکترونیکی نمایش داده میشود، تفاوت قائل شدهاند.
برخی از آنان معتقدند که تلفن همراه حکم مصحف چاپی را ندارد؛ زیرا متن قرآن در آن بهصورت الکترونیکی ذخیره میشود و تنها هنگام خواندن، روی صفحه ظاهر میگردد.
بنابراین، لمس صفحهٔ تلفن همراه برای خواندن قرآن، مانند لمس مستقیم صفحات مصحف چاپی نیست.
البته، دربارهٔ اصل جواز خواندن قرآن کریم توسط زن حائض، میان فقها اختلاف نظر وجود دارد. برخی از فقها تلاوت قرآن را برای زن حائض جایز نمیدانند، در حالی که برخی دیگر با استناد به دلایل شرعی، آن را جایز میشمارند. بنابراین، حکم خواندن قرآن از طریق تلفن همراه نیز باید در چارچوب همین اختلاف فقهی بررسی شود؛ زیرا حکم استفاده از تلفن همراه برای تلاوت قرآن، به دیدگاه فقهی دربارهٔ اصل تلاوت قرآن توسط زن حائض وابسته است.
آیا زن حائض میتواند در ماه رمضان قرآن بخواند؟
ماه رمضان ماه نزول قرآن و فرصتی ویژه برای تلاوت، تدبر و عبادت است.
بسیاری از زنان مسلمان در این ماه برنامهٔ مشخصی برای ختم قرآن دارند. اگر زن در دوران حیض قرار گیرد، بر اساس دیدگاه جمهور فقها، تلاوت قرآن با قصد قرائت متوقف میشود؛ اما میتواند به ذکر، دعا، استماع قرآن و تدبر در آیات ادامه دهد.
در مقابل، بر اساس دیدگاه فقهایی که قرائت قرآن را برای زن حائض جایز میدانند، او میتواند برنامهٔ تلاوت خود را ادامه دهد.
این مسئله بهویژه برای زنانی که حافظ قرآن هستند، معلمان قرآن و کسانی که در برنامههای آموزشی قرآن شرکت میکنند، اهمیت دارد.
در نتیجه، زن مسلمان میتواند با آگاهی از اختلاف فقهی و پیروی از دیدگاه معتبر مورد اعتماد خود، در دوران حیض نیز ارتباط معنوی خویش را با قرآن حفظ کند.
نتیجهگیری
با بررسی آیات قرآن کریم، احادیث نبوی و دیدگاههای فقهای اسلامی، میتوان به نتایج زیر رسید:
۱. وضو برای قرائت قرآن از حفظ یا از وسایل الکترونیکی، ویا از روی مصحق بهعنوان شرط عمومی قرائت، لازم نیست؛ هرچند داشتن وضو ادب و فضیلت تلاوت است.
۲.دربارهٔ قرائت قرآن کریم توسط زن حائض، میان فقهای اسلامی اختلاف نظر وجود دارد. جمهور فقها قرائت قرآن را در این حالت جایز نمیدانند؛ اما گروهی از فقها، خواندن قرآن را برای زن حائض جایز دانستهاند. ما نیز همین دیدگاه را میپذیریم و معتقدیم که خواندن قرآن کریم در دوران عادت ماهوار یا بدون وضو، هیچ مانع شرعی ندارد.
۳. حدیث «لا تقرأ الحائض ولا الجنب شيئًا من القرآن» از نظر اعتبار سند مورد اختلاف است و شماری از محدثان آن را ضعیف دانستهاند.
۴. حدیث مربوط به شخص جنب، مستقیماً دربارهٔ زن حائض نیست و تعمیم حکم آن به زن حائض نیازمند استدلال فقهی است.
۵. لمس مصحف چاپی، مسئلهای جدا از قرائت قرآن است و جمهور فقها برای لمس آن طهارت را شرط میدانند.
۶. کتابهای تفسیری و وسایل الکترونیکی ممکن است از نظر حکم لمس، با مصحف کامل تفاوت داشته باشند؛ اما جزئیات این مسئله نیز میان فقها مورد بحث است.
۷. زن حائض میتواند در هر صورت به ذکر الله، دعا، استماع قرآن و تدبر در آیات ادامه دهد.
بنابراین، مسئلهٔ قرائت قرآن توسط زن حائض از مسائل اختلافی فقهی است و نباید دیدگاه یک گروه از فقها را بدون بررسی دلایل، بهعنوان اجماع تمام مسلمانان مطرح کرد.
والله سبحانه وتعالى أعلم.
منابع و مراجع
۱. القرآن الكريم، سورهٔ مائده، آیهٔ ۶؛ سورهٔ واقعه، آیات ۷۷ تا ۷۹؛ سورهٔ نحل، آیهٔ ۹۸.
۲. الترمذي، محمد بن عيسى، سنن الترمذي، حدیث شمارهٔ ۱۳۱، باب ما جاء في الجنب والحائض أنهما لا يقرآن القرآن.
۳. ابن ماجه، محمد بن يزيد، سنن ابن ماجه، حدیث شمارهٔ ۵۹۵.
۴. أبو داود، سليمان بن الأشعث، سنن أبي داود، حدیث شمارهٔ ۲۲۹.
۵. الطبري، محمد بن جرير، جامع البيان عن تأويل آي القرآن، تفسیر سورهٔ واقعه، آیهٔ ۷۹.
۶. ابن تيمية، أحمد بن عبد الحليم، مجموع الفتاوى، جلد ۲۱، بحث قرائت قرآن توسط زن حائض.
۷. الأزهر الشريف، مرکز جهانی فتوا، «ما حكم قراءة القرآن للمرأة الحائض؟ وما حكم مس المصحف للمرأة الحائض؟»
۸. دار الإفتاء المصرية، «حكم قراءة المرأة الحائض للقرآن من الهاتف أو المصحف الرقمي».
۹. الإسلام سؤال وجواب، فتوا شمارهٔ ۲۵۶۴، «قراءة القرآن أثناء الحيض».
۱۰. ابن عثيمين، محمد بن صالح، فتاوى نور على الدرب، بحث حکم قرائت قرآن توسط زن حائض.




