پرسش:
سلام. سؤالی دارم. آیا در قرآن درباره سنگ زدن به شیطان و دویدن مردان میان دو کوه صفا و مروه در هنگام حج سخنی آمده است؟
پاسخ:
بله، آمده است.
در سوره بقره، آیه ۱۵۸، درباره صفا و مروه سخن گفته شده و بیان شده است که باید میان این دو مکان سعی انجام شود. در این آیه از فعل «يَطَّوَّفَ» (یَطَّوَّفَ) استفاده شده است که به معنای رفتوآمد و سعی میان صفا و مروه است. اما در آیه هیچ اشارهای به دویدن نشده است.
دویدن در بخشی از مسیر میان صفا و مروه، سنت و توصیهای است که از پیامبر اکرم ﷺ برای مردانِ حاجی نقل شده است. ازاینرو، مذاهب فقهی به مردان توصیه میکنند که تنها در بخشهای مشخصی از این مسیر با شتاب حرکت کنند، در حالی که زنان چنین تکلیفی ندارند.
بنابراین، دویدن مردان میان صفا و مروه حکمی نیست که مستقیماً در قرآن ذکر شده باشد ، بلکه سنتی است که از پیامبر (ص) نقل شده است.
در آیه چنین آمده است:
“إِنَّ ٱلصَّفَا وَٱلْمَرْوَةَ مِن شَعَائِرِ ٱللَّهِ ۖ فَمَنْ حَجَّ ٱلْبَيْتَ أَوِ ٱعْتَمَرَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَن يَطَّوَّفَ بِهِمَا ۚ وَمَن تَطَوَّعَ خَيْرًا فَإِنَّ ٱللَّهَ شَاكِرٌ عَلِيمٌ”
ترجمه:
“بیگمان صفا و مروه از شعائر الهی هستند. پس هر کس حج این خانه را بهجا آورد یا عمره انجام دهد، گناهی بر او نیست که میان آن دو سعی کند. و هر کس افزون بر این، کار نیکی را از روی میل انجام دهد، بداند که خداوند قدردان و داناست.” (سوره بقره، آیه ۱۵۸)
در ارتباط با این آیه، ذکر نکته زیر نیز مفید است:
در گذشته بر فراز این دو تپه، بتهایی متعلق به مشرکان قرار داشت. بر روی تپه صفا بتی به نام اِساف و بر روی تپه مروه بتی به نام نائله نصب شده بود. مشرکان بر این باور بودند که اساف و نائله زن و مردی بودند که پس از ارتکاب زنا در داخل کعبه، به سنگ تبدیل شدند.
به همین دلیل، برخی از مسلمانان در آغاز اسلام نسبت به سعی میان صفا و مروه احساس تردید و ناخوشایندی داشتند؛ زیرا این مکانها پیشتر با آیینهای شرکآلود پیوند خورده بود. در پاسخ به این تردید، خداوند این آیه را نازل کرد و تصریح نمود که صفا و مروه از شعائر الهی هستند و انجام سعی میان آن دو، بخشی مشروع و صحیح از مناسک حج و عمره است، نه عملی مرتبط با شرک یا بتپرستی.
در ارتباط با این آیه، میتوان نکته زیر را نیز افزود:
«در گذشته بر فراز این دو تپه، بتهایی متعلق به مشرکان قرار داشت. بر روی تپه صفا بتی به نام اِساف و بر روی تپه مروه بتی به نام نائله نصب شده بود. مشرکان بر این باور بودند که اساف و نائله زن و مردی بودند که پس از ارتکاب زنا در داخل کعبه، به سنگ تبدیل شدند.»
ازاینرو، مسلمانان در زمان نزول آیات قرآن گمان میکردند که سعی و رفتوآمد میان این دو تپه گناه است، هرچند در آن زمان دیگر آن بتها از روی صفا و مروه برداشته شده بودند. به همین سبب، خداوند در آیه ۱۵۸ سوره بقره تصریح کرد که سعی میان صفا و مروه گناه نیست، بلکه از مناسک مشروع و از اعمال واجب حج و عمره برای هر کسی است که حج یا عمره بهجا میآورد.
همچنین در آیه ۲۰۳ سوره بقره آمده است که پس از پایان مناسک و واجبات حج، آخرین عمل، یاد خداوند است که از جمله با سنگزدن به نمادهای شیطان انجام میشود. این عمل، جنبهای کاملاً نمادین دارد و مقصود از آن، اظهار بیزاری از شیطان و وسوسههای اوست، نه سنگ زدن به خود شیطان.
ازاینرو، هنگامی که زائران در مراسم رمی جمرات، سنگریزهها را به سوی نمادهای شیطان پرتاب میکنند، با گفتن «بسمالله» (به نام خدا) این عمل را انجام میدهند.
این مطلب نیز در آیه زیر مورد اشاره قرار گرفته است:
“وَٱذْكُرُوا۟ ٱللَّهَ فِىٓ أَيَّامٍ مَّعْدُودَٰتٍ ۚ فَمَن تَعَجَّلَ فِى يَوْمَيْنِ فَلَآ إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَن تَأَخَّرَ فَلَآ إِثْمَ عَلَيْهِ ۚ لِمَنِ ٱتَّقَىٰ ۗ وَٱتَّقُوا۟ ٱللَّهَ وَٱعْلَمُوٓا۟ أَنَّكُمْ إِلَيْهِ تُحْشَرُونَ”
ترجمه:
“و خدا را در روزهای معیّنی یاد کنید. پس هر کس (پس از انجام اعمال) در دو روز شتاب کند (و مناسک را به پایان رساند)، گناهی بر او نیست، و هر کس (یک روز بیشتر) تأخیر کند، بر او نیز گناهی نیست؛ این حکم برای کسی است که تقوای الهی پیشه کند. و از خدا پروا کنید و بدانید که همگی به سوی او محشور خواهید شد” (سوره بقره، آیه ۲۰۳)
در تفسیر این آیه آمده است که مقصود از «یاد خدا در روزهای معیّن»، ذکر و یاد الهی در ایام تشریق و در ضمن مناسک حج، از جمله هنگام رمی جمرات (سنگزدن به جمرهها) است. بنابراین، هر کس رمی جمرات را در دو روز به پایان برساند، گناهی بر او نیست و هر کس برای انجام آن تا روز سوم بماند، او نیز گناهی مرتکب نشده است؛ مشروط بر آنکه تقوای الهی را رعایت کند. در پایان نیز آیه مؤمنان را به پرهیزگاری فرا میخواند و یادآور میشود که سرانجام همه انسانها برای حسابرسی نزد خداوند گرد آورده خواهند شد.
