پرسش:
خداوند متعال به برخی از بندگان خویش نعمت‌ها، امکانات و برخورداری‌های فراوان عطا می‌فرماید، در حالی که گروهی دیگر را با بیماری، رنج، تنگدستی و انواع مصائب و دشواری‌ها روبه‌رو می‌سازد. با مشاهدهٔ این تفاوت‌ها، این پرسش در ذهن بسیاری شکل می‌گیرد که چرا خداوند با بندگان خود به‌گونه‌ای یکسان رفتار نمی‌کند؟ آیا این تفاوت در برخورداری از نعمت‌ها و مواجهه با سختی‌ها با عدالت الهی سازگار است؟ راز و حکمت این تفاوت‌ها چیست؟
پاسخ:
خداوند متعال در قرآن کریم به صراحت بیان می‌فرماید که زندگی دنیوی، عرصهٔ امتحان و ابتلاست و انسان‌ها در شرایط گوناگون، با نعمت‌ها و نقمت‌ها، آسایش و دشواری، فراخی و تنگنا آزموده می‌شوند تا حقیقت ایمان، میزان صبر، صداقت در بندگی و استواری آنان در مسیر حق آشکار گردد.
پروردگار جهانیان می‌فرماید:
“و قطعاً شما را با چیزی از ترس و گرسنگی، و کاهش اموال و جان‌ها و محصولات، آزمایش خواهیم کرد؛ و به شکیبایان بشارت ده.” (سورهٔ بقره، آیهٔ ۱۵۵)
بنابراین، نباید چنین پنداشت که برخورداری از نعمت، همواره نشانهٔ خشنودی خداوند است یا گرفتار شدن در رنج و مصیبت، لزوماً به معنای محرومیت از رحمت الهی است. چه‌بسا نعمتی وسیلهٔ آزمایش باشد و مصیبتی زمینه‌ساز بیداری، بازگشت به سوی پروردگار و تعالی روح انسان گردد.
انسان‌ها همان‌گونه که با فقر، بیماری، اندوه و دشواری آزموده می‌شوند، با ثروت، آسایش، قدرت و فراوانی نعمت نیز مورد امتحان قرار می‌گیرند. حتی گاه آزمایش در سایهٔ رفاه و برخورداری، دشوارتر و سنگین تر از آزمایش در شرایط سخت و طاقت‌فرساست؛ زیرا با افزایش امکانات و گشوده شدن درهای دنیا، زمینه‌های غفلت، سرکشی و ارتکاب گناه نیز ممکن است افزایش یابد. افزون بر این، هرچه نعمت‌های الهی بیشتر باشد، مسئولیت انسان در برابر آن‌ها و حساب‌رسی او در پیشگاه پروردگار نیز سنگین‌تر خواهد بود.
چه بسیار انسان‌هایی که در برابر سختی‌ها شکیبایی می‌ورزند، اما هنگامی که درهای ثروت و قدرت به رویشان گشوده می‌شود، گرفتار غرور و خودبزرگ‌بینی می‌گردند. دلبستگی افراطی به مال و مقام می‌تواند محبت الهی و مهرورزی به بندگان خدا را در دل انسان کم‌رنگ سازد و او را از یاد خدا و حقیقت بندگی غافل کند. تاریخ صدر اسلام نیز نشان می‌دهد که برخورداری از دنیا، خود می‌تواند آزمونی بزرگ برای انسان باشد؛ زیرا حفظ تقوا و اخلاص در میان فراوانی نعمت، نیازمند مراقبت و مجاهدت مستمر نفس است.
از سوی دیگر، بسیاری از انسان‌هایی که در کورهٔ دشواری‌ها و مصائب الهی آزموده و پرورده می‌شوند، به برکت صبر و توکل، پیوندی عمیق‌تر با پروردگار خویش برقرار می‌کنند. آنان در دل سختی‌ها، حقیقت نیازمندی خویش به خداوند را درمی‌یابند، از تکبّر و غرور فاصله می‌گیرند و صفات والای انسانی همچون فروتنی، شفقت، همدلی و مهربانی را در وجود خود پرورش می‌دهند.
البته، این بدان معنا نیست که هر انسان گرفتار و محرومی الزاماً به خداوند نزدیک‌تر است یا هر انسان برخورداری از رحمت الهی دور مانده است. چه‌بسا بندگانی که خداوند به آنان نعمت‌های فراوان بخشیده، اما آنان با ایمان، تقوا، شکرگزاری و انفاق در راه خدا، از این نعمت‌ها وسیله‌ای برای تقرب به پروردگار ساخته‌اند. چنین توفیقی نیز از فضل و عنایت پروردگار است.
در حقیقت، اگر بخواهیم ارزشمندترین نعمت الهی را بشناسیم، باید بدانیم که **بزرگ‌ترین نعمت، نعمت ایمان است.** ایمان، گوهری است که ارزش آن با هیچ ثروت، مقام و برخورداری دنیوی قابل مقایسه نیست. انسانی که از ایمان و تقوا بی‌بهره باشد و به خداوند توکل نکند و از راهی که او برای هدایت بندگانش ترسیم فرموده است پیروی ننماید، هرچند تمام نعمت‌های دنیا در اختیارش قرار گیرد و حتی فرمانروایی جهان را به دست آورد، بهره‌مندی او از این مواهب پایدار نخواهد بود. تمام قدرت، ثروت و شکوه دنیوی سرانجام همچون رؤیایی گذرا پایان می‌یابد و آنچه برای انسان باقی می‌ماند، نتیجهٔ ایمان و اعمال او و آن چیزی است که برای سرای آخرت پیش فرستاده است.
دنیا، منزلگاه ماندن نیست؛ گذرگاهی است که انسان باید از آن برای رسیدن به سرای جاودان آخرت توشه برگیرد. پس شایسته است دل به زرق‌وبرق فریبندهٔ دنیا نبندیم و ارزش خویش را با میزان برخورداری از مال و مقام نسنجیم. آنچه در پیشگاه خداوند ارزش دارد، تقوا، ایمان، عمل صالح، اخلاص و بندگی است.
ازاین رو، اگر از برخی نعمت‌های دنیوی محروم ماندیم، اگر بیماری و رنج به سراغمان آمد یا روزگار ما را در تنگنای مصائب و دشواری‌ها قرار داد، نباید امید خود را به رحمت الهی از دست بدهیم و از مسیر بندگی منحرف شویم. در مقابل، اگر خداوند درهای نعمت و آسایش را به رویمان گشود، نباید گرفتار غفلت و غرور شویم، بلکه باید شکرگزار باشیم و نعمت‌های خویش را در راه خیر و رضای پروردگار به کار گیریم.
آنچه باید در هر شرایطی پاس بداریم، ایمان و تقوا، کرامت انسانی و پیوند ناگسستنی با خداوند متعال است. چه در فراخی و آسایش باشیم و چه در تنگنا و دشواری، باید بدانیم که ارزش حقیقی انسان به آنچه در اختیار دارد نیست، بلکه به میزان ایمان، بندگی و وفاداری او به پروردگار خویش است.
خوشا به حال آنان که در نعمت، شکرگزار و در مصیبت، شکیبایند؛ در فراخی، فروتن و در تنگنا، امیدوارند و در هیچ حالی یاد خدا را از دل بیرون نمی‌کنند.
