سؤال:
پرسشی به دست ما رسیده است: «من در برابر یکی از دوستانم چنین سوگند خوردم: «شاهد باش! به خدا سوگند میخورم که اگر دوباره ناس [نسوار] ممنوع را مصرف کنم، از اسلام خارج خواهم شد.» منظورم این نبود که واقعاً از اسلام خارج شوم؛ بلکه این جمله را بهعنوان سوگندی بسیار شدید بر زبان آوردم تا خودم را وادار کنم که دیگر ناس مصرف نکنم. اما پس از آن نتوانستم خودداری کنم و دوباره ناس مصرف کردم. آیا شکستن چنین سوگندی به معنای خروج از اسلام است؟ آیا لازم است دوباره شهادتین را بر زبان بیاورم؟ و آیا برای شکستن این سوگند باید کفاره بدهم؟»
پاسخ:
سوگند برای تأکید بر راستگویی سخن یا نیت انسان ادا میشود. در اسلام و فرهنگ اسلامی، خداوند را گواه گرفتن بر صدق گفتار یا نیت، مهم ترین ضامن صداقت و درستکاری به شمار میآید.
اما سوگند نباید به صورت جمله ای باشد که در آن رابطه ای میان شرط و نتیجه برقرار شود، یعنی اینکه گفته شود: “اگر چنین کاری انجام دهم، پس فلان اتفاق بیفتد” سوگند باید بدون چنین رابطهٔ علت و معلولی باشد.
برای مثال، میتوان گفت: “به خدا سوگند، من راست میگویم” یا “به خدا سوگند، دیگر این گناه را مرتکب نخواهم شد”
در حقیقت، مسلمان باید بدون نیاز به هیچ سوگندی از هر کار حرامی دوری کند. اما اگر کسی به نام خدا سوگند یاد کند، در این صورت مسئولیت او دوچندان خواهد بود.
بله، ممکن است از نظر روانی، انسان چنین تصور کند که اگر به نام خدا سوگند یاد کند، شاید بتواند آسان تر بر آن گناه غلبه کند. اما انسان ذاتاً خطاپذیر است و به همین دلیل، هر سوگندی ممکن است دیر یا زود شکسته شود. سوگند شما نیز از این قاعده مستثنا نیست.
بر اساس قرآن، هر سوگند عمدی و آگاهانه ای که شکسته شود، دارای کفاره است. خداوند این کفاره را مقرر کرده است تا مؤمنان سوگندهای خود را سپری در برابر گناهان قرار ندهند. خداوند در قرآن کریم درباره این موضوع می فرماید:
“خداوند شما را به سبب سوگندهای بیاختیار و ناخواسته تان مؤاخذه نمیکند، اما شما را به سبب سوگندهایی که آگاهانه و از روی قصد بر زبان میآورید، مؤاخذه خواهد کرد. و خداوند آمرزنده و بردبار است” (بقره، ۲/۲۲۵)
همانگونه که از این آیه برمیآید، سوگند شما از روی قصد و نیت قلبی بوده است. شما صادقانه بر این باور بودید که با سوگند به نام خدا میتوانید بر میل خود به مصرف نکردن ناس غلبه کنید، اما در این امر اشتباه کردید.
ازاین رو، خداوند در آیه بعد، برای جبران شکستن چنین سوگندی، کفارهای را مقرر میکند که باید از یکی از راههای زیر ادا شود. خداوند میفرماید:
“خداوند شما را به خاطر سوگندهای بیهودهتان مؤاخذه نمیکند؛ ولی در برابر سوگندهایی که از روی قصد و اراده یاد میکنید، مؤاخذه خواهد کرد. کفاره این سوگندها، غذا دادن به ده نفر مستمند، از غذاهای معمولی است که به خانواده خود میدهید؛ یا پوشاندن آنها؛ و یا آزاد کردن یک برده. و کسی که هیچکدام از اینها را نیابد، سه روز روزه بگیرد. این کفاره سوگندهای شماست، هنگامی که سوگند یاد میکنید و آن را میشکنید. و سوگندهای خود را حفظ کنید (و نشکنید). خداوند اینگونه آیات خود را برای شما بیان میکند، شاید شکر او را به جا آورید”
همانگونه که میبینیم، در این آیه چند راه برای کفاره شکستن سوگند بیان شده است. میان هر یک از این موارد واژهٔ “یا” آمده که در آیه نقش حرف عطف تفصیلی و جداکننده را دارد. بنابراین، از شما خواسته نشده است که همهٔ این موارد را انجام دهید، بلکه کافی است یکی از گزینههای ذکرشده را که توانایی انجام آن را دارید، انتخاب و اجرا کنید. این انتخاب به خود شما واگذار شده است.
اگر توان مالی دارید، میتوانید به ده نیازمند غذا بدهید یا آنان را بپوشانید. از آنجا که در شرایط کنونی برده یا اسیری تحت اختیار شما وجود ندارد، این گزینه در مورد شما موضوعیت ندارد.
اما اگر توان مالی ندارید، سه روز پیاپی روزه بگیرید. در پایان نیز از خداوند توبه و استغفار کنید و او را به خاطر آمرزش و بخشایشش شکرگزار باشید.
همچنین، در این فرصت میخواهم آیه ای مهم را به همه مسلمانانی یادآوری کنم که از سوگند در جای درست خود استفاده نمیکنند. نباید بیمحابا و برای هر سخن و موضوعی سوگند خورد؛ زیرا سوگند سخنی بیارزش و بیمعنا نیست، بلکه ابزاری مهم در گفت وگوست که به سخن انسان اعتبار و استواری میبخشد و موجب اعتماد به آن میشود.
بسیاری از مسلمانان بیدلیل و بیهوده سوگند میخورند. سوگندهای دروغین، بهکارگیری نام خداوند در راهی نادرست است و میتواند موجب خشم الهی شود. ازاینرو، بسیاری از مسلمانان حتی متوجه نیستند که با چنین رفتاری به خود آسیب میرسانند و ممکن است در پی آن گرفتار کیفر شوند.
خداوند متعال میفرماید:
و سوگندهای خود را وسیله ای برای فریب و نیرنگ در میان خود قرار ندهید، مبادا گامی بعد از استواری بلغزد، و به خاطر بازداشتن مردم از راه خدا، آثار سوء آن را بچشید؛ و برای شما عذاب بزرگی خواهد بود.(نحل، ۱۶/۹۴)
