در باره تحریم خودسرانهٔ نعمت‌های الهی

ترجمه و تفسیر سورهٔ انعام، آیات ۱۳۸ تا ۱۴۲.

مقدمه

قرآن کریم در بخش‌های مختلف خود، انسان را به اندیشیدن در نعمت‌های الهی، شناخت حدود و احکام پروردگار و پرهیز از پیروی باورهای نادرست فرا می‌خواند. یکی از موضوعاتی که در سورهٔ انعام به‌صورت برجسته مطرح شده، رفتار مشرکان در تعیین حلال و حرام بر اساس رسوم و باورهای خودساخته است؛ رفتارهایی که نه از وحی الهی سرچشمه می‌گرفتند و نه بر پایهٔ علم و دلیل معتبر بودند، بلکه از سنت‌های جاهلی، تعصب‌های قومی و خواسته‌های شخصی آنان ناشی می‌شدند.

در آیات ۱۳۸ تا ۱۴۰ این سوره، الله تعالی برخی از این رسوم را بیان می‌کند؛ از جمله اختصاص دادن حیوانات و محصولات زراعتی به گروه‌های خاص، ممنوع ساختن استفاده از برخی حیوانات، وضع احکام تبعیض‌آمیز دربارهٔ جنین حیوانات و کشتن فرزندان از روی بی‌خردی و نادانی. در ادامه، آیات ۱۴۱ و ۱۴۲ توجه انسان را به نعمت‌های زراعتی و حیوانات اهلی جلب می‌کنند و به او اجازه می‌دهند از این نعمت‌ها بهره‌مند شود؛ اما در عین حال، ادای حق دیگران، رعایت اعتدال و پرهیز از پیروی شیطان را مورد تأکید قرار می‌دهند.

پیوند میان این آیات بسیار معنادار است. نخست، قرآن کریم رفتارهای نادرست کسانی را افشا می‌کند که نعمت‌های الهی را بدون دلیل حرام می‌ساختند؛ سپس، آفرینش این نعمت‌ها را به الله تعالی نسبت می‌دهد و انسان را به استفادهٔ درست از آن‌ها فرا می‌خواند. بدین ترتیب، روشن می‌سازد که بهره‌مندی از نعمت‌های پروردگار باید بر اساس هدایت او باشد، نه بر پایهٔ احکام خودساخته و رسوم بی‌اساس.

آیهٔ ۱۳۸ سوره انعام چنین میباشد:

﴿وَقَالُوا۟ هَٰذِهِۦٓ أَنۡعَٰمٞ وَحَرۡثٌ حِجۡرٞ لَّا يَطۡعَمُهَآ إِلَّا مَن نَّشَآءُ بِزَعۡمِهِمۡ وَأَنۡعَٰمٌ حُرِّمَتۡ ظُهُورُهَا وَأَنۡعَٰمٞ لَّا يَذۡكُرُونَ ٱسۡمَ ٱللَّهِ عَلَيۡهَا ٱفۡتِرَآءً عَلَيۡهِۚ سَيَجۡزِيهِم بِمَا كَانُوا۟ يَفۡتَرُونَ ١٣٨﴾

آنان بر اساس ادعای خود می‌گفتند: «این حیوانات و کشتزارها ممنوع‌اند و جز کسانی که ما بخواهیم، هیچ‌کس حق خوردن از آن‌ها را ندارد.» همچنین حیواناتی بودند که سوار شدن بر آن‌ها را حرام می‌دانستند و حیواناتی را نیز تعیین کرده بودند که هنگام ذبح‌شان نام الله را یاد نمی‌کردند. آنان این احکام را از روی افترا به الله نسبت می‌دادند. الله به‌زودی آنان را به سبب افتراهایی که می‌بستند، جزا خواهد داد.

و خداوند جل جلاله در آیهٔ ۱۳۹  همین سوره چنین میفرماید:

﴿وَقَالُوا۟ مَا فِي بُطُونِ هَٰذِهِ ٱلۡأَنۡعَٰمِ خَالِصَةٞ لِّذُكُورِنَا وَمُحَرَّمٌ عَلَىٰٓ أَزۡوَٰجِنَاۖ وَإِن يَكُن مَّيۡتَةٗ فَهُمۡ فِيهِ شُرَكَآءُۚ سَيَجۡزِيهِمۡ وَصۡفَهُمۡۚ إِنَّهُۥ حَكِيمٌ عَلِيمٞ ١٣٩﴾

آنان می‌گفتند: «آنچه در شکم این حیوانات است، مخصوص مردان ماست و بر زنان ما حرام می‌باشد.» اما اگر آن جنین مرده به دنیا می‌آمد، مردان و زنان در خوردن آن شریک بودند. الله به‌زودی آنان را به سبب این توصیف نادرست‌شان جزا خواهد داد. بی‌گمان، او حکیم و داناست.

در ادامه همین سوره خدا وندجل جلاله  درآیه 140 چنین میفرماید:

﴿قَدۡ خَسِرَ ٱلَّذِينَ قَتَلُوٓا۟ أَوۡلَٰدَهُمۡ سَفَهَۢا بِغَيۡرِ عِلۡمٖ وَحَرَّمُوا۟ مَا رَزَقَهُمُ ٱللَّهُ ٱفۡتِرَآءً عَلَى ٱللَّهِۚ قَدۡ ضَلُّوا۟ وَمَا كَانُوا۟ مُهۡتَدِينَ ١٤٠﴾

به‌راستی، کسانی که از روی بی‌خردی و نادانی فرزندان خود را کشتند و آنچه را الله به آنان روزی داده بود، از روی افترا به الله حرام ساختند، زیان کردند. آنان گمراه شدند و هدایت نیافتند.

ودر آیهٔ ۱۴۱ همین سوره چنین میفرماید:

﴿۞ وَهُوَ ٱلَّذِيٓ أَنشَأَ جَنَّٰتٖ مَّعۡرُوشَٰتٖ وَغَيۡرَ مَعۡرُوشَٰتٖ وَٱلنَّخۡلَ وَٱلزَّرۡعَ مُخۡتَلِفًا أُكُلُهُۥ وَٱلزَّيۡتُونَ وَٱلرُّمَّانَ مُتَشَٰبِهٗا وَغَيۡرَ مُتَشَٰبِهٖۚ كُلُوا۟ مِن ثَمَرِهِۦٓ إِذَآ أَثۡمَرَ وَءَاتُوا۟ حَقَّهُۥ يَوۡمَ حَصَادِهِۦۖ وَلَا تُسۡرِفُوٓا۟ۚ إِنَّهُۥ لَا يُحِبُّ ٱلۡمُسۡرِفِينَ ١٤١﴾

او کسی است که باغ‌هایی با داربست و باغ‌هایی بدون داربست، درختان خرما و کشتزارهایی با محصولات گوناگون، و نیز زیتون و انارهایی را آفرید که برخی به هم شباهت دارند و برخی متفاوت‌اند. از میوه‌های آن‌ها هنگامی که به بار می‌نشینند، بخورید و در روز برداشت محصول، حق آن را ادا کنید و اسراف نورزید؛ زیرا الله اسراف‌کنندگان را دوست ندارد.

﴿وَمِنَ ٱلۡأَنۡعَٰمِ حَمُولَةٗ وَفَرۡشٗاۚ كُلُوا۟ مِمَّا رَزَقَكُمُ ٱللَّهُ وَلَا تَتَّبِعُوا۟ خُطُوَٰتِ ٱلشَّيۡطَٰنِۚ إِنَّهُۥ لَكُمۡ عَدُوّٞ مُّبِينٞ ١٤٢﴾

و از حیوانات اهلی، برخی را برای حمل بار و برخی را برای استفاده‌های دیگر آفرید. از آنچه الله به شما روزی داده است، بخورید و از گام‌های شیطان پیروی نکنید؛ زیرا او دشمن آشکار شماست.

در عبارت قرآنی «هَٰذِهِۦٓ أَنۡعَٰمٞ وَحَرۡثٌ حِجۡرٞ»، واژهٔ «حِجْر» به معنای ممنوع و بازداشته‌شده است. مشرکان بر اساس این باور، برخی از حیوانات و محصولات زراعتی را ممنوع اعلام می‌کردند و می‌گفتند که تنها کسانی که آنان تعیین می‌کنند، حق استفاده از آن‌ها را دارند. در حقیقت، آنان با چنین رفتاری، حق بهره‌مندی از نعمت‌های الله را به خواسته‌ها و تصمیم‌های خود وابسته می‌ساختند.

این رفتار، از یک جهت، محروم ساختن انسان‌ها از نعمت‌های الهی بود و از جهت دیگر، دخالت در تعیین حلال و حرام به شمار می‌رفت. زیرا حلال و حرام، صرفاً بر اساس پسند و ناپسند افراد یا رسوم اجتماعی تعیین نمی‌شود، بلکه باید از هدایت و حکم الله تعالی سرچشمه بگیرد.

قرآن کریم در ادامه، به حیواناتی اشاره می‌کند که «ظُهُورُهَا»؛ یعنی پشت‌های آن‌ها، ممنوع شده بود. مقصود این است که مشرکان برخی از حیوانات را چنان اختصاص می‌دادند که استفاده از آن‌ها برای سواری یا حمل بار مجاز نباشد. این ممنوعیت‌ها نیز از رسوم جاهلی بود و مبنای وحیانی نداشت.

همچنین، در مورد گروهی از حیوانات، آنان هنگام ذبح نام الله را یاد نمی‌کردند. این رفتار در فضای اعتقادی مشرکان، با رسوم و باورهای بت‌پرستانه ارتباط داشت. در نتیجه، آنچه باید بر اساس حکم الله انجام می‌شد، تابع رسم و اعتقاد نادرست آنان قرار می‌گرفت.

نکتهٔ اساسی در این آیه، عبارت «ٱفۡتِرَآءً عَلَيۡهِ» است؛ یعنی این ممنوعیت‌ها را از روی افترا به الله نسبت می‌دادند. آنان تنها یک حکم نادرست وضع نمی‌کردند، بلکه آن را به پروردگار نسبت می‌دادند و چنین وانمود می‌ساختند که الله خود این احکام را مقرر کرده است.

از همین رو، آیه با تهدید به مجازات پایان می‌یابد: «سَيَجۡزِيهِم بِمَا كَانُوا۟ يَفۡتَرُونَ». این تهدید نشان می‌دهد که نسبت دادن سخن و حکم دروغین به الله، گناهی بزرگ است. انسان باید در بیان احکام دینی، میان حکم واقعی الله و باورهای شخصی یا رسوم اجتماعی تفاوت قائل شود و از نسبت دادن چیزی به دین، بدون دلیل، پرهیز نماید.

احکام ساختگی دربارهٔ جنین حیوانات و تبعیض میان مردان و زنان

در آیهٔ ۱۳۹، الله تعالی یکی دیگر از رسوم نادرست مشرکان را بیان می‌کند. آنان در مورد آنچه در شکم برخی از حیوانات ماده قرار داشت، احکام ویژه‌ای وضع کرده بودند. بر اساس باور آنان، این جنین‌ها یا محصولات حاصل از آن‌ها، در برخی حالت‌ها تنها برای مردان مجاز بود و زنان از استفادهٔ آن محروم می‌شدند.

عبارت «مَا فِي بُطُونِ هَٰذِهِ ٱلۡأَنۡعَٰمِ» به آنچه در شکم این حیوانات قرار داشت، اشاره می‌کند. آنان می‌گفتند: «خَالِصَةٞ لِّذُكُورِنَا وَمُحَرَّمٌ عَلَىٰٓ أَزۡوَٰجِنَا»؛ یعنی این نعمت‌ها مخصوص مردان ماست و بر زنان ما حرام می‌باشد.

این حکم، بر اساس یک معیار خودساخته و بدون دلیل الهی شکل گرفته بود. آنان نه تنها در تعیین حلال و حرام از هدایت الله پیروی نمی‌کردند، بلکه در بهره‌مندی از نعمت‌ها نیز تبعیض روا می‌داشتند.

اما آیه در ادامه، حالت دیگری از این رسم را بیان می‌کند: «وَإِن يَكُن مَّيۡتَةٗ فَهُمۡ فِيهِ شُرَكَآءُ». یعنی اگر آنچه در شکم حیوان بود، مرده به دنیا می‌آمد، مردان و زنان در خوردن آن شریک می‌شدند.

این تفاوت در حکم، نشان می‌دهد که معیار آنان نه یک اصل روشن و ثابت، بلکه رسوم و باورهای بی‌اساس بود. چیزی که در یک حالت برای زنان ممنوع می‌شد، در حالت دیگر برای آنان مجاز قرار می‌گرفت؛ بی‌آن‌که دلیل معتبر الهی برای این تفاوت وجود داشته باشد.

الله تعالی در پایان آیه می‌فرماید: «سَيَجۡزِيهِمۡ وَصۡفَهُمۡ». یعنی آنان به سبب توصیف‌ها و احکام نادرستی که ساخته‌اند، جزا خواهند دید. واژهٔ «وَصۡفَهُمۡ» در اینجا به بیان و نسبت‌های نادرست آنان اشاره دارد؛ نسبت‌هایی که به الله داده بودند.

آیه با دو صفت «حَكِيمٌ عَلِيمٌ» پایان می‌یابد. الله حکیم است؛ یعنی احکام و تدبیر او بر اساس حکمت است، و علیم است؛ یعنی به همه چیز دانایی کامل دارد. این دو صفت، در برابر رفتار کسانی قرار می‌گیرد که بدون علم و حکمت، احکام خودساخته را به الله نسبت می‌دادند.

از این آیه می‌توان دریافت که در مسائل دینی، نباید رسوم اجتماعی یا باورهای قومی را جایگزین حکم الهی ساخت. همچنین، هرگونه ادعای دینی باید بر اساس دلیل معتبر باشد، نه بر پایهٔ عادت و پسند شخصی.

کشتن فرزندان از روی بی‌خردی و حرام ساختن روزی‌های الله

آیهٔ ۱۴۰ با تعبیر شدید «قَدۡ خَسِرَ» آغاز می‌شود؛ یعنی به‌راستی زیان کردند. این تعبیر، بیانگر شدت نکوهش کسانی است که دو رفتار نادرست را با هم انجام می‌دادند: از یک‌سو، فرزندان خود را از روی بی‌خردی و نادانی می‌کشتند و از سوی دیگر، نعمت‌های الهی را به دروغ حرام می‌ساختند.

در عبارت «ٱلَّذِينَ قَتَلُوٓا۟ أَوۡلَٰدَهُمۡ سَفَهَۢا بِغَيۡرِ عِلۡمٖ»، قرآن کریم کشتن فرزندان را با دو وصف «سَفَه» و «بِغَيْرِ عِلْم» همراه می‌سازد. «سَفَه» به بی‌خردی و سبک‌سری اشاره دارد و «بِغَيْرِ عِلْم» بیانگر آن است که این عمل بدون آگاهی و دلیل درست انجام می‌شد.

یکی از نمونه‌های شناخته‌شدهٔ این رفتار در دوران جاهلیت، زنده‌به‌گور کردن دختران بود. برخی از مشرکان به سبب باورهای نادرست، ترس از فقر، نگرانی از موقعیت اجتماعی یا تعصب‌های جاهلی، دختران خود را زنده دفن می‌کردند. این عمل، نمونه‌ای آشکار از انحراف انسان از هدایت الهی و گرفتار شدن در رسوم باطل بود.

قرآن کریم چنین رفتاری را نه تنها نادرست، بلکه زیان‌بار معرفی می‌کند. فرزند، از نعمت‌های الله است و کشتن او از روی بی‌خردی، در حقیقت، نابود ساختن نعمتی است که پروردگار در اختیار انسان قرار داده است.

در ادامهٔ آیه آمده است: «وَحَرَّمُوا۟ مَا رَزَقَهُمُ ٱللَّهُ ٱفۡتِرَآءً عَلَى ٱللَّهِ». آنان آنچه را الله به ایشان روزی داده بود، از روی افترا به الله حرام می‌ساختند. این بخش، ارتباط مستقیم با آیات ۱۳۸ و ۱۳۹ دارد؛ زیرا همان رسوم جاهلی در مورد حیوانات و محصولات زراعتی را دوباره مورد نکوهش قرار می‌دهد.

در واقع، قرآن کریم دو نوع انحراف را کنار هم قرار می‌دهد: نابود ساختن نعمت فرزند و محروم کردن خود و دیگران از نعمت‌های حلال. هر دو رفتار، از نادانی و پیروی از باورهای بی‌اساس سرچشمه می‌گیرند و هر دو انسان را از هدایت الله دور می‌سازند.

آیه در پایان می‌فرماید: «قَدۡ ضَلُّوا۟ وَمَا كَانُوا۟ مُهۡتَدِينَ». آنان به‌راستی گمراه شدند و هدایت نیافتند. این تعبیر، نتیجهٔ رفتار آنان را بیان می‌کند: کسی که به جای پیروی از حکم الله، تابع رسوم جاهلی و باورهای بی‌دلیل شود، از مسیر هدایت فاصله می‌گیرد.

 آفرینش باغ‌ها و محصولات زراعتی؛ نشانه‌ای از قدرت و حکمت الله

پس از بیان رسوم جاهلی و احکام خودساختهٔ مشرکان، آیهٔ ۱۴۱ توجه انسان را به آفرینش و نعمت‌های زراعتی جلب می‌کند. این تغییر موضوع، بسیار مهم است؛ زیرا قرآن کریم در آیات پیشین، از کسانی سخن گفت که نعمت‌های الهی را بدون دلیل حرام می‌ساختند، اما اکنون یادآوری می‌کند که همین نعمت‌ها را الله آفریده و برای بهره‌مندی انسان در اختیار او قرار داده است.

آیه با عبارت «وَهُوَ ٱلَّذِيٓ أَنشَأَ» آغاز می‌شود؛ یعنی اوست که این باغ‌ها و محصولات را پدید آورده است. این تعبیر، مالکیت و قدرت آفرینش را به الله تعالی نسبت می‌دهد و انسان را متوجه سرچشمهٔ حقیقی نعمت‌ها می‌سازد.

در ادامه، از «جَنَّٰتٖ مَّعۡرُوشَٰتٖ وَغَيۡرَ مَعۡرُوشَٰتٖ» سخن گفته می‌شود. «معروشات» به باغ‌ها و گیاهانی اشاره دارد که با داربست یا تکیه‌گاه رشد می‌کنند، و «غیر معروشات» به آن‌هایی که بدون داربست و تکیه‌گاه رشد می‌یابند. این تنوع در شیوهٔ رشد گیاهان، بخشی از نظم و حکمت آفرینش است.

سپس آیه از درختان خرما و کشتزارهایی سخن می‌گوید که محصولات آن‌ها متفاوت است: «وَٱلنَّخۡلَ وَٱلزَّرۡعَ مُخۡتَلِفًا أُكُلُهُۥ». تفاوت محصولات می‌تواند از نظر نوع، طعم، کیفیت، رنگ و دیگر ویژگی‌ها باشد. این گوناگونی، زمینهٔ بهره‌مندی انسان از نعمت‌های مختلف را فراهم می‌سازد.

همچنین، زیتون و انار ذکر شده‌اند: «وَٱلزَّيۡتُونَ وَٱلرُّمَّانَ مُتَشَٰبِهٗا وَغَيۡرَ مُتَشَٰبِهٖ». برخی از این میوه‌ها از جهاتی به هم شباهت دارند و از جهاتی دیگر متفاوت‌اند. ممکن است در ظاهر، رنگ یا شکل به یکدیگر نزدیک باشند، اما در مزه، کیفیت یا دیگر ویژگی‌ها تفاوت داشته باشند.

این بیان قرآنی، انسان را به مشاهده و اندیشیدن در طبیعت فرا می‌خواند. تنوع در محصولات، تنها یک امر عادی و روزمره نیست، بلکه نشانه‌ای از قدرت و حکمت آفریننده است. هرگاه انسان در این نعمت‌ها تأمل کند، درمی‌یابد که زندگی و روزی او وابسته به تدبیر پروردگار است.

اجازهٔ بهره‌مندی از محصولات و وجوب ادای حق آن‌ها

پس از بیان آفرینش محصولات زراعتی، الله تعالی می‌فرماید: «كُلُوا۟ مِن ثَمَرِهِۦٓ إِذَآ أَثۡمَرَ»؛ یعنی هنگامی که این درختان به بار نشستند، از میوه‌های آن‌ها بخورید.

این فرمان، اصل بهره‌مندی از نعمت‌های الهی را بیان می‌کند. الله تعالی محصولات زمین را برای استفادهٔ انسان آفریده و خوردن از آن‌ها را مجاز ساخته است. این فرمان در برابر رسوم جاهلی قرار می‌گیرد که برخی از نعمت‌ها را بدون دلیل حرام می‌ساختند.

اما بهره‌مندی از محصول، تنها به استفادهٔ شخصی محدود نمی‌شود. بلافاصله پس از آن، الله تعالی می‌فرماید: «وَءَاتُوا۟ حَقَّهُۥ يَوۡمَ حَصَادِهِۦ»؛ یعنی در روز برداشت محصول، حق آن را ادا کنید.

این عبارت، بیانگر آن است که در محصولات زراعتی، حقی وجود دارد که باید پرداخت شود. بهره‌مندی از نعمت‌های الهی، مسئولیت انسان را در برابر دیگران از میان نمی‌برد. انسان نباید تنها به سود و استفادهٔ شخصی خود بیندیشد، بلکه باید حق کسانی را که مستحق دریافت‌اند، نیز رعایت کند.

در تفسیر این حق، عشر یا سهم واجب زراعتی از مصادیق مهم آن دانسته شده است. با این حال، مفهوم «حق محصول» در خود آیه، به‌صورت عام بیان شده و تعیین جزئیات فقهی آن، از جمله مقدار و شرایط پرداخت، نیازمند مراجعه به احکام زکات و محصولات زراعتی است.

در ادامهٔ آیه، الله تعالی می‌فرماید: «وَلَا تُسۡرِفُوٓا۟»؛ یعنی اسراف نورزید. اسراف در استفاده از نعمت‌ها، از رفتارهایی است که مورد نکوهش قرار گرفته است. انسان باید در بهره‌مندی از محصولات، اعتدال را رعایت کند و از زیاده‌روی و ضایع ساختن نعمت‌ها بپرهیزد.

پایان آیه با عبارت «إِنَّهُۥ لَا يُحِبُّ ٱلۡمُسۡرِفِينَ» اهمیت این اصل را بیشتر می‌سازد. الله تعالی اسراف‌کنندگان را دوست ندارد. بنابراین، بهره‌مندی از نعمت‌های الهی باید با شکرگزاری، رعایت حقوق دیگران و پرهیز از زیاده‌روی همراه باشد.

 حیوانات اهلی و منافع آن‌ها در زندگی انسان

در آیهٔ ۱۴۲، الله تعالی به حیوانات اهلی و انواع استفاده‌هایی که انسان از آن‌ها می‌کند، اشاره می‌نماید: «وَمِنَ ٱلۡأَنۡعَٰمِ حَمُولَةٗ وَفَرۡشٗا».

واژهٔ «حَمُولَة» به حیواناتی اشاره دارد که توانایی حمل بار دارند؛ مانند برخی از شتران و دیگر حیوانات بزرگ. واژهٔ «فَرْش» نیز در اینجا به حیوانات کوچک‌تر یا حیواناتی اشاره دارد که برای استفاده‌های دیگر، از جمله بهره‌مندی از گوشت و فرآورده‌هایشان، مورد استفاده قرار می‌گیرند.

حیوانات اهلی در زندگی انسان، منافع گوناگونی دارند. از برخی برای حمل بار و سواری استفاده می‌شود؛ از برخی دیگر گوشت، شیر، چربی و فرآورده‌های لبنی به دست می‌آید. پشم، مو و الیاف آن‌ها نیز در تهیهٔ لباس، فرش، گلیم، نمد و دیگر وسایل مورد نیاز زندگی کاربرد دارد.

این منافع، نشان‌دهندهٔ گستردگی نعمت‌هایی است که الله تعالی در اختیار انسان قرار داده است. انسان با بهره‌مندی از این حیوانات، نیازهای مختلف زندگی خود را تأمین می‌کند؛ اما نباید فراموش کند که این نعمت‌ها از جانب پروردگار است و استفاده از آن‌ها باید در چارچوب هدایت الهی صورت گیرد.

به همین دلیل، آیه در ادامه می‌فرماید: «كُلُوا۟ مِمَّا رَزَقَكُمُ ٱللَّهُ»؛ یعنی از آنچه الله به شما روزی داده است، بخورید. این فرمان، بار دیگر اصل بهره‌مندی از نعمت‌های حلال را تأکید می‌کند.

در مقابل، قرآن کریم از پیروی گام‌های شیطان نهی می‌نماید: «وَلَا تَتَّبِعُوا۟ خُطُوَٰتِ ٱلشَّيۡطَٰنِ». پیروی از گام‌های شیطان، تنها به انجام گناهان آشکار محدود نیست؛ بلکه می‌تواند شامل پیروی از باورهای نادرست، رسوم جاهلی و احکام خودساخته‌ای نیز باشد که انسان را از هدایت الله دور می‌سازد.

در همین زمینه، حرام ساختن نعمت‌های حلال بدون دلیل، یکی از مصادیق پیروی از شیطان است؛ زیرا انسان به جای تسلیم شدن در برابر حکم پروردگار، تابع باورها و خواسته‌های نادرست خود می‌شود.

آیه با این جمله پایان می‌یابد: «إِنَّهُۥ لَكُمۡ عَدُوّٞ مُّبِينٞ»؛ یعنی شیطان دشمن آشکار شماست. این هشدار، انسان را متوجه می‌سازد که در تعیین حلال و حرام و در بهره‌مندی از نعمت‌های الهی، باید از هدایت الله پیروی کند و از وسوسه‌هایی که او را به انحراف می‌کشانند، دوری نماید.

 پیوند موضوعی آیات و پیام اساسی آن‌ها

آیات ۱۳۸ تا ۱۴۲ سورهٔ انعام، با وجود آن‌که موضوعات گوناگونی را مطرح می‌کنند، از یک محور اساسی برخوردارند: رابطهٔ انسان با نعمت‌های الهی و ضرورت پیروی از حکم الله در تعیین حلال و حرام.

در آیات ۱۳۸ و ۱۳۹، قرآن کریم رسوم جاهلی را بیان می‌کند که بر اساس آن‌ها، برخی از حیوانات و محصولات زراعتی ممنوع یا به گروه‌های خاص اختصاص داده می‌شدند. این احکام، بدون دلیل معتبر و بر پایهٔ باورهای خودساخته بود.

در آیهٔ ۱۴۰، نتیجهٔ چنین انحرافی آشکار می‌شود. کسانی که از روی نادانی فرزندان خود را می‌کشتند و نعمت‌های الهی را به دروغ حرام می‌ساختند، زیان‌کار و گمراه معرفی می‌شوند.

اما در آیات ۱۴۱ و ۱۴۲، قرآن کریم به جای آن‌که انسان را از نعمت‌های الهی محروم سازد، او را به بهره‌مندی درست از آن‌ها دعوت می‌کند. باغ‌ها، کشتزارها، میوه‌ها و حیوانات اهلی، همه از نعمت‌های الله هستند. انسان می‌تواند از آن‌ها استفاده کند، ولی باید حق دیگران را ادا نماید، اسراف نکند و از پیروی شیطان بپرهیزد.

این ترتیب، پیام روشنی دارد: دین الهی نه بر اساس رسوم بی‌اساس، بلکه بر پایهٔ هدایت پروردگار استوار است. انسان نباید چیزی را که الله حلال ساخته، بدون دلیل حرام اعلام کند و نیز نباید در بهره‌مندی از نعمت‌ها از حدود الهی تجاوز نماید.

نتیجه‌گیری

آیات ۱۳۸ تا ۱۴۲ سورهٔ انعام، یکی از اصول مهم در فهم و رعایت احکام دینی را بیان می‌کنند: حلال و حرام باید بر اساس هدایت الله تعالی شناخته شوند و هیچ‌کس حق ندارد بدون علم و دلیل، حکمی را به پروردگار نسبت دهد.

رسوم جاهلی مشرکان در مورد حیوانات، محصولات زراعتی و جنین‌های موجود در شکم حیوانات، نمونه‌هایی از دخالت باورهای بی‌اساس در تعیین احکام دینی بود. قرآن کریم این رفتارها را افترا بر الله می‌داند و کسانی را که چنین می‌کردند، به زیان‌کاری و گمراهی توصیف می‌کند.

همچنین، کشتن فرزندان از روی بی‌خردی و نادانی، نمونه‌ای دیگر از انحراف انسان از هدایت الهی است. این آیات نشان می‌دهند که پیروی از رسوم جاهلی می‌تواند انسان را از نعمت‌های الله محروم سازد و او را به رفتارهای زیان‌بار بکشاند.

در مقابل، آیات ۱۴۱ و ۱۴۲ انسان را به شناخت نعمت‌های الهی و بهره‌مندی درست از آن‌ها دعوت می‌کنند. باغ‌ها، محصولات زراعتی و حیوانات اهلی، همه از روزی‌های الله هستند. انسان می‌تواند از این نعمت‌ها استفاده کند؛ اما باید حق محصول را ادا نماید، از اسراف بپرهیزد و در تعیین حلال و حرام، تابع هدایت پروردگار باشد.

پیام نهایی این آیات آن است که شکرگزاری از نعمت‌های الهی، تنها در بهره‌مندی از آن‌ها خلاصه نمی‌شود؛ بلکه رعایت حقوق دیگران، پرهیز از اسراف، دوری از رسوم باطل و تسلیم بودن در برابر احکام الله نیز از مقتضیات شکرگزاری است. مؤمن باید نعمت‌های پروردگار را آن‌گونه که او اجازه داده است، مورد استفاده قرار دهد و از نسبت دادن احکام بی‌اساس به الله تعالی دوری نماید.

منابع و مآخذ

۱. برای توضیح بیشتر دربارهٔ رسوم جاهلی و احکام خودساخته در مورد حیوانات، به آیات ۱۰۳ و ۱۰۴ سورهٔ مائده و تفسیر آن‌ها مراجعه شود.

۲. برای توضیح بیشتر دربارهٔ نعمت‌های زراعتی و محصولات زمین، به آیات ۹۹ سورهٔ انعام، ۴ سورهٔ رعد، ۱۰ و ۱۱ سورهٔ نحل، ۱۸ تا ۲۰ سورهٔ مؤمنون، ۳۳ تا ۳۵ سورهٔ یاسین و ۲۴ تا ۳۲ سورهٔ عبس و تفسیر آن‌ها مراجعه شود.

۳. برای توضیح بیشتر دربارهٔ حیوانات اهلی و منافع آن‌ها، به آیات ۵ و ۷ سورهٔ نحل، ۲۱ و ۲۲ سورهٔ مؤمنون، ۷۱ تا ۷۳ سورهٔ یاسین و ۷۹ و ۸۰ سورهٔ غافر و تفسیر آن‌ها مراجعه شود.

منبع مقالهٔ اصلی: وب‌سایت قرآن‌یولی (Kuranyoli.com)، تفسیر آیات ۱۳۸ تا ۱۴۲ سورهٔ انعام.