مقدمه
قرآن کریم بیان می‌کند که پیامبرانی که از سوی خداوند برای هدایت انسان‌ها فرستاده شده‌اند، اصول بنیادین و مشترک دینی را به مردم ابلاغ کرده‌اند. محور اصلی این اصول را ایمان به یگانگی خداوند (توحید)، ایمان به پیامبران (نبوت) و اعتقاد به آخرت تشکیل می‌دهد. اصول عبادت و اخلاق نیز بخش جدایی‌ناپذیر این باورهای اساسی به شمار می‌روند. از این رو، دین الهی از نخستین پیامبر تا آخرین پیامبر، از یک نظام مشترک اعتقادی و مسئولیت‌محور برخوردار بوده است.
عهدهایی که قرآن از امت‌های گذشته یاد می‌کند، صرفاً برای بیان رویدادهای تاریخی ذکر نشده‌اند؛ بلکه این مطالب، مسئولیت‌های انسان در برابر خداوند و دیگر انسان‌ها را نیز روشن می‌سازند. آیه ۸۳ سوره بقره، از جمله آیات مهمی است که با بیان عهد گرفته‌شده از بنی‌اسرائیل، این موضوع را به‌روشنی مطرح می‌کند.
در این آیه، عبادت خداوند، نیکی به پدر و مادر، احسان به خویشاوندان، یتیمان و نیازمندان، سخن گفتن با مردم به شیوه نیکو، برپاداشتن نماز و پرداخت زکات، به‌عنوان مسئولیت‌های اساسی در کنار یکدیگر بیان شده‌اند. در ادامه آیه نیز آمده است که بیشتر بنی‌اسرائیل از این عهد روی گرداندند.
این آیه از آن جهت اهمیت دارد که پیوند میان مسئولیت‌های دینی امت‌های گذشته و وظایف مسلمانان را آشکار می‌سازد. چنان‌که در آیات دیگری از قرآن نیز همین اصول بنیادین، به‌عنوان فرمان‌هایی خطاب به مسلمانان مطرح شده‌اند.
۱. عهد گرفته‌شده از بنی‌اسرائیل در آیه ۸۳ سوره بقره
خداوند متعال در آیه ۸۳ سوره بقره می‌فرماید:
وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ لَا تَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَذِي الْقُرْبَىٰ وَالْيَتَامَىٰ وَالْمَسَاكِينِ وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا مِنْكُمْ وَأَنْتُمْ مُعْرِضُونَ
ترجمه:
«و هنگامی را به یاد آورید که از بنی‌اسرائیل پیمان گرفتیم که جز الله را عبادت نکنید؛ به پدر و مادر، خویشاوندان، یتیمان و مسکینان نیکی نمایید؛ با مردم به نیکی سخن بگویید؛ نماز را به‌درستی برپا دارید و زکات را بپردازید. سپس، جز اندکی از شما، روی گرداندید و از پیمان خود برگشتید.»
واژه «میثاق» در آغاز آیه، به عهدی استوار و الزام‌آور اشاره دارد. پیمانی که در این آیه از بنی‌اسرائیل گرفته شده، اصول بنیادین اعتقادی، عبادی و اخلاقی دین را دربرمی‌گیرد. نخستین و مهم‌ترین بخش این عهد، عبادت نکردن غیر از خداوند است.
در ادامه آیه، مسئولیت‌های اخلاقی مربوط به روابط انسان‌ها بیان می‌شود. نیکی به پدر و مادر، خویشاوندان، یتیمان و نیازمندان و نیز سخن گفتن با مردم به شیوه نیکو، از جمله این مسئولیت‌هاست. سپس برپاداشتن نماز و پرداخت زکات مطرح می‌شود.
بدین ترتیب، در این آیه توحید، اخلاق اجتماعی و اصول عبادت به‌صورت یک مجموعه منسجم بیان شده‌اند. این اصول تنها مسئولیت‌های یک جامعه در گذشته نیستند، بلکه از عناصر اساسی بندگی خداوند و حیات دینی به شمار می‌روند.
۲. توحید؛ بنیاد مسئولیت‌های دینی
فرمان «جز الله را عبادت نکنید» که در آیه ۸۳ سوره بقره آمده است، محور اصلی عهد مذکور را تشکیل می‌دهد. توحید به معنای اعتقاد به یگانگی خداوند و اختصاص دادن عبادت به اوست.
در آیات مختلف قرآن بیان شده است که همه پیامبران، مردم را به عبادت خداوند دعوت کرده‌اند. این امر نشان می‌دهد که اصول اساسی اعتقادی دینِ ابلاغ‌شده از سوی پیامبران، مشترک بوده است.
خداوند در آیه ۱۹ سوره آل‌عمران می‌فرماید:
إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ
«همانا دین نزد الله اسلام است.»
این آیه بیانگر آن است که تسلیم شدن در برابر خداوند، بنیاد دین را تشکیل می‌دهد. بنابراین، اصل عبادت خداوند و توحید، تنها فرمانی ویژه بنی‌اسرائیل نبوده، بلکه از اصول مشترک دینی است که همه پیامبران آن را ابلاغ کرده‌اند.
توحید را نباید صرفاً یک اصل اعتقادی دانست که رابطه انسان با خداوند را تنظیم می‌کند. بندگی خداوند، انسان را ملزم می‌سازد که در روابط خود با دیگران نیز مسئولیت‌پذیر باشد. ذکر مسئولیت‌های اخلاقی پس از فرمان توحید در آیه ۸۳ سوره بقره، بیانگر همین پیوستگی است.
۳. نیکی به پدر و مادر، خویشاوندان و نیازمندان
در آیه ۸۳ سوره بقره، پس از فرمان عبادت خداوند، مسئولیت احسان به پدر و مادر، خویشاوندان، یتیمان و مسکینان مطرح شده است.
مفهوم «احسان» به نیکی کردن و رفتار شایسته اشاره دارد. احسان به پدر و مادر نشان می‌دهد که روابط خانوادگی در چارچوب مسئولیت‌های دینی و اخلاقی از جایگاه مهمی برخوردار است. نیکی به خویشاوندان نیز شامل حفظ روابط نزدیک و رعایت پیوندهای خانوادگی می‌شود.
فرمان نیکی به یتیمان و مسکینان، مسئولیت انسان در برابر افرادی را آشکار می‌سازد که در جامعه به حمایت و کمک نیاز دارند. یتیمان به‌ویژه به‌عنوان افرادی که نیازمند مراقبت و سرپرستی هستند، و مسکینان به‌عنوان کسانی که از نظر اقتصادی و اجتماعی در تنگنا قرار دارند، در آیه مورد توجه قرار گرفته‌اند.
این مسئولیت‌ها نشان می‌دهند که اخلاق قرآنی به رفتارهای فردی محدود نیست. مسئولیت دینی، همبستگی اجتماعی، توجه به نیازمندان و رفتار نیکو با مردم را نیز دربرمی‌گیرد.
۴. اهمیت سخن گفتن با مردم به شیوه نیکو
فرمان «با مردم به نیکی سخن بگویید» در این آیه، دامنه مسئولیت‌های اخلاقی را گسترش می‌دهد.
در اینجا، مسئولیت سخن گفتن به شیوه نیکو به فرد یا گروه اجتماعی خاصی محدود نشده است؛ بلکه به‌طور کلی، سخن گفتن نیکو با مردم مورد فرمان قرار گرفته است. این بیان، اهمیت احترام، ادب و ارتباط شایسته در روابط میان انسان‌ها را آشکار می‌سازد.
سخن گفتن نیکو تنها به معنای استفاده از عبارت‌های مثبت نیست، بلکه مستلزم دوری از رفتارهای زبانی آزاردهنده، تحقیرآمیز و توهین‌آمیز نیز می‌باشد.
از این رو، فرمان سخن گفتن نیکو، یکی از عناصر مهم اخلاق اجتماعی در قرآن کریم به شمار می‌رود.
۵. برپاداشتن نماز و پرداخت زکات
در آیه ۸۳ سوره بقره، نماز و زکات از عناصر اساسی عهد گرفته‌شده از بنی‌اسرائیل به شمار آمده‌اند.
برپاداشتن نماز به معنای انجام منظم و شایسته آن است. پرداخت زکات نیز به‌عنوان یک عبادت مالی، مستلزم اختصاص دادن بخشی از مال به مسئولیت‌های دینی است.
نماز یکی از عبادات اساسی است که رابطه انسان با خداوند را تنظیم می‌کند. زکات نیز از طریق مسئولیت‌های مالی، در توجه به نیازمندان جامعه نقش دارد.
ذکر این دو عبادت در کنار یکدیگر، بُعد فردی عبادت و بُعد اجتماعی مسئولیت دینی را آشکار می‌سازد. بدین ترتیب، در نگرش قرآنی به دین، عبادت، اخلاق و مسئولیت اجتماعی، حوزه‌هایی مستقل و جدا از یکدیگر نیستند؛ بلکه عناصر مکمل یکدیگر به شمار می‌روند.
۶. وفاداری به عهد در آیه ۱۲ سوره مائده
مضمون عهدی که در آیه ۸۳ سوره بقره بیان شده، در آیه ۱۲ سوره مائده نیز در چارچوبی مشابه مطرح گردیده است.
در آیه ۱۲ سوره مائده، بیان می‌شود که خداوند از بنی‌اسرائیل پیمان گرفت و از میان آنان دوازده نماینده تعیین کرد. در ادامه آیه، مسئولیت‌هایی مانند برپاداشتن نماز، پرداخت زکات، ایمان آوردن به پیامبران خدا و انفاق در راه خدا ذکر شده است.
در این آیه، وعده یاری خداوند، آمرزش و پاداش بهشت به کسانی داده شده است که این مسئولیت‌ها را انجام دهند. در مقابل، کسانی که عهد را انکار کنند یا از این مسئولیت‌ها روی گردانند، از راه راست منحرف خواهند شد.
با بررسی مشترک آیه ۸۳ سوره بقره و آیه ۱۲ سوره مائده روشن می‌شود که عهد گرفته‌شده از بنی‌اسرائیل، مجموعه‌ای جامع از مسئولیت‌های دینی بوده که توحید، عبادت، ایمان به پیامبران و مسئولیت‌های مالی را دربرمی‌گرفته است.
۷. همان اصول در خطاب به مسلمانان: آیه ۳۶ سوره نساء
در حالی که آیه ۸۳ سوره بقره محتوای عهد گرفته‌شده از بنی‌اسرائیل را بیان می‌کند، آیه ۳۶ سوره نساء اصول مشابهی را مستقیماً به‌عنوان فرمان‌هایی خطاب به مسلمانان مطرح می‌سازد.
خداوند متعال می‌فرماید:
وَاعْبُدُوا اللَّهَ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَبِذِي الْقُرْبَىٰ وَالْيَتَامَىٰ وَالْمَسَاكِينِ وَالْجَارِ ذِي الْقُرْبَىٰ وَالْجَارِ الْجُنُبِ وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ مَنْ كَانَ مُخْتَالًا فَخُورًا
ترجمه:
«الله را عبادت کنید و هیچ چیزی را با او شریک نسازید. به پدر و مادر، خویشاوندان، یتیمان، مسکینان، همسایه نزدیک، همسایه دور، همراه و دوست نزدیک، مسافر و کسانی که تحت اختیار شما هستند، نیکی کنید. همانا الله کسی را که خودپسند و فخرفروش باشد، دوست نمی‌دارد.»
با مقایسه آیه ۸۳ سوره بقره و آیه ۳۶ سوره نساء، روشن می‌شود که عبادت خداوند، نیکی به پدر و مادر، خویشاوندان، یتیمان و نیازمندان، از اصول مشترک این دو آیه است.
در آیه ۳۶ سوره نساء، همسایگان، دوستان، مسافران و افرادی که تحت مسئولیت انسان قرار دارند نیز در شمار کسانی آمده‌اند که باید با آنان نیکی شود. بدین ترتیب، دامنه مسئولیت‌های اخلاقی در روابط اجتماعی با تفصیل بیشتری بیان شده است.
این اشتراک نشان می‌دهد که اصول اساسی عهدی که در آیه ۸۳ سوره بقره از بنی‌اسرائیل گرفته شده، با فرمان‌های الهی خطاب به مسلمانان نیز هماهنگی دارد.
۸. آیه ۵ سوره بینه: اصول بنیادین دین استوار
اشتراک اصول بنیادین دین در آیه ۵ سوره بینه نیز به‌روشنی بیان شده است.
خداوند متعال می‌فرماید:
وَمَا أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ حُنَفَاءَ وَيُقِيمُوا الصَّلَاةَ وَيُؤْتُوا الزَّكَاةَ وَذَٰلِكَ دِينُ الْقَيِّمَةِ
ترجمه:
«در حالی که به آنان فرمان داده نشده بود جز اینکه با اخلاص و در حالی که دین را ویژه الله می‌سازند، او را عبادت کنند، نماز را برپا دارند و زکات را بپردازند؛ و این است دین استوار.»
در این آیه، عبادت خالصانه خداوند، برپاداشتن نماز و پرداخت زکات، به‌عنوان اصول بنیادین دین استوار معرفی شده‌اند.
قرار گرفتن همین اصول در آیه ۸۳ سوره بقره، همراه با مسئولیت‌های اخلاقی، نشان می‌دهد که در نگرش قرآنی، ایمان، عبادت و اخلاق، عناصر مکمل یکدیگر هستند.
بر این اساس، حقیقت دین تنها به انجام برخی عبادات محدود نمی‌شود. بندگی خداوند، انجام عبادات و رعایت مسئولیت‌های اخلاقی در برابر مردم، مجموعه‌ای منسجم از حیات دینی را تشکیل می‌دهند.
۹. استمرار مسئولیت‌های دینی و وفاداری به عهد
در پایان آیه ۸۳ سوره بقره بیان می‌شود که بنی‌اسرائیل، به‌جز گروه اندکی، از عهد خود روی گرداندند. این بیان نشان می‌دهد که شناخت مسئولیت‌های دینی به‌تنهایی کافی نیست، بلکه باید در عمل نیز به آن‌ها پایبند بود.
در قرآن کریم، دور شدن امت‌های گذشته از فرمان‌های الهی و بازگشت آنان از عهد و پیمان مورد نکوهش قرار گرفته است. این گزارش‌ها، از طریق یادآوری تجربه‌های گذشته، مسئولیت‌های انسان را بار دیگر مورد توجه قرار می‌دهند.
شباهت میان اصول عهد گرفته‌شده از بنی‌اسرائیل و فرمان‌های خطاب به مسلمانان، بیانگر استمرار تاریخی اصول بنیادین دین است. البته این استمرار به معنای یکسان بودن تمام احکام دینی در دوره همه پیامبران نیست؛ بلکه نشان می‌دهد که از نظر توحید، عبادات اساسی و مسئولیت‌های اخلاقی، مجموعه‌ای مشترک از اصول دینی وجود داشته است.
از این رو، آیه ۸۳ سوره بقره را نباید صرفاً آیه‌ای تاریخی دانست که مسئولیت‌های یک جامعه در گذشته را بیان می‌کند. این آیه، برای مسلمانان نیز یادآوری مهمی درباره بندگی خداوند، انجام عبادات و برقراری روابط نیکو با مردم به شمار می‌رود.
نتیجه‌گیری
آیه ۸۳ سوره بقره، با بیان محتوای عهد گرفته‌شده از بنی‌اسرائیل، اصول بنیادین دینی و اخلاقی قرآن را آشکار می‌سازد. در این آیه، عبادت خداوند، نیکی به پدر و مادر، احسان به خویشاوندان، یتیمان و نیازمندان، سخن گفتن نیکو با مردم، برپاداشتن نماز و پرداخت زکات، به‌عنوان مسئولیت‌هایی اساسی در کنار یکدیگر ذکر شده‌اند.
آیه ۱۲ سوره مائده، با گسترش دامنه این عهد، مسئولیت‌هایی مانند ایمان به پیامبران و انفاق در راه خدا را نیز مطرح می‌کند. آیه ۳۶ سوره نساء، اصول مشابهی را مستقیماً در قالب فرمان‌های خطاب به مسلمانان بیان می‌نماید. همچنین آیه ۵ سوره بینه، عبادت خالصانه خداوند، نماز و زکات را از عناصر بنیادین دین استوار معرفی می‌کند.
با بررسی این آیات در کنار یکدیگر، روشن می‌شود که اصول اساسی دینی که پیامبران الهی به مردم ابلاغ کرده‌اند، مشترک بوده است. توحید، عبادت و اخلاق، بنیاد این مجموعه مشترک را تشکیل می‌دهند.
بیان روی‌گردانی بیشتر بنی‌اسرائیل از عهد در آیه ۸۳ سوره بقره، نشان می‌دهد که شناخت مسئولیت‌های دینی کافی نیست، بلکه باید این مسئولیت‌ها را در زندگی عملی نیز تحقق بخشید.
پیام قرآن در این آیه آن است که انسان با درس گرفتن از تجربه امت‌های گذشته، در بندگی خداوند، انجام عبادات و روابط اجتماعی، به فرمان‌های الهی پایبند باشد. مسئولیت اصلی مسلمانان این است که به عهد خود در برابر خداوند وفا کنند و از اصول بنیادین دین روی نگردانند.
از این منظر، آیه ۸۳ سوره بقره، افزون بر یادآوری مسئولیت‌های امت‌های گذشته، دعوتی مهم برای مسلمانان امروز است تا زندگی دینی و اخلاقی خویش را مورد بازنگری قرار دهند.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
داکتر یحی شنول
مترجم فیض الله فیاض
