در قرآن کریم بارها از اطاعت خدا و اطاعت رسول سخن گفته شده است. یکی از آیاتی که در این زمینه بیشتر مورد استناد قرار میگیرد، آیه ۵۹ سوره نساء است:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنكُمْ
ای کسانی که ایمان آوردهاید! از الله اطاعت کنید و از رسول اطاعت کنید و از صاحبان امر از میان خودتان نیز اطاعت کنید.
در نگاه نخست ممکن است چنین تصور شود که اطاعت از خدا و اطاعت از رسول، دو منبع جداگانه برای فرمانهای دینی است؛ اما هنگامی که آیات مربوط به وظیفه رسول، معنای «رسول» و تفاوت آن با «نبی» در کنار یکدیگر قرار داده شوند، مسئله صورت دیگری پیدا میکند.
قرآن از رسول به عنوان فرستاده یاد میکند؛ یعنی کسی که مأمور رساندن پیام فرستنده است. بنابراین، هنگامی که از اطاعت رسول سخن گفته میشود، نخست باید روشن شود که رسول در این جایگاه چه وظیفهای دارد و اطاعت از او در چه چیزی مطرح است.
از سوی دیگر، قرآن در موارد مختلف از «نبی» نیز سخن میگوید. این دو عنوان در قرآن یکسان به کار نرفتهاند و توجه به تفاوت آنها میتواند در فهم بسیاری از آیات نقش مهمی داشته باشد.
مسئله دیگری که در این زمینه مطرح میشود، مفهوم «سنت» است. آیا سنت در قرآن به معنای سخنان و رفتارهای دینی رسول در کنار قرآن است، یا اینکه قرآن واژه «سنت» را برای بیان روشها و قوانین الهی به کار برده است؟
برای بررسی این موضوع، باید آیات مربوط به اطاعت، رسالت، نبوت، ماجرای زید و زینب، سنت، حکمت و خطاپذیری انبیا را در کنار یکدیگر مطالعه کرد.
رسول؛ فرستادهای برای رساندن پیام
واژه «رسول» در اصل به معنای فرستاده است. هنگامی که شخصی فردی را برای رساندن پیامی نزد دیگری میفرستد، وظیفه آن فرستاده این است که پیام فرستنده را همانگونه که دریافت کرده است به مخاطب برساند. او در مقام فرستاده، مأمور رساندن پیام است، نه اینکه از جانب خود پیام و خواست دیگری ایجاد کند.
این معنا با آنچه قرآن درباره وظیفه رسول بیان میکند، هماهنگ است. خداوند در سوره نور میفرماید:
وَإِن تُطِيعُوهُ تَهْتَدُوا ۚ وَمَا عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلَاغُ الْمُبِينُ
و اگر از او اطاعت کنید، هدایت مییابید؛ و بر عهده رسول جز رساندن آشکار پیام نیست.
در این آیه، وظیفه رسول به روشنی بیان شده است: «بلاغ مبین»؛ یعنی رساندن آشکار پیام.
بنابراین، وقتی قرآن فرمان میدهد که از رسول اطاعت شود، باید به این نکته توجه داشت که رسول در مقام رسالت، پیام الهی را ابلاغ میکند. از همین رو خداوند در آیه دیگری میفرماید:
مَّن يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ
هر کس از رسول اطاعت کند، در حقیقت از الله اطاعت کرده است.
اگر اطاعت از رسول، اطاعت از شخصی مستقل از خدا میبود، این دو اطاعت چنین به یکدیگر پیوند نمیخوردند. پیوند میان این دو نشان میدهد که رسول از آن جهت که رسول است، پیام و حکم فرستنده را منتقل میکند.
چرا اطاعت از رسول، اطاعت از خداست؟
خداوند در سوره نساء میفرماید:
مَّن يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ
هر کس از رسول اطاعت کند، در حقیقت از الله اطاعت کرده است.
این تعبیر بسیار روشن است. خدا نمیفرماید هر کس از رسول اطاعت کند، از دو مرجع جداگانه اطاعت کرده است؛ بلکه اطاعت از رسول را همان اطاعت از خدا معرفی میکند.
علت این امر را باید در جایگاه رسول جستوجو کرد. رسول، پیام خدا را به مردم میرساند. بنابراین، هنگامی که مردم به پیام الهی که توسط رسول ابلاغ شده است گردن مینهند، در واقع از خدا اطاعت کردهاند.
سوره نور نیز همین معنا را تأیید میکند. خداوند میفرماید:
قُلْ أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ ۖ فَإِن تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا عَلَيْهِ مَا حُمِّلَ وَعَلَيْكُم مَّا حُمِّلْتُمْ ۖ وَإِن تُطِيعُوهُ تَهْتَدُوا ۚ وَمَا عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلَاغُ الْمُبِينُ
بگو: از الله اطاعت کنید و از رسول اطاعت کنید؛ پس اگر روی بگردانید، بر عهده او همان چیزی است که بر او نهاده شده و بر عهده شما همان چیزی است که بر شما نهاده شده است. و اگر از او اطاعت کنید، هدایت مییابید؛ و بر عهده رسول جز رساندن آشکار پیام نیست.
در پایان همین آیه، وظیفه رسول دوباره مشخص میشود: ابلاغ آشکار.
پس برای فهم اطاعت از رسول، نمیتوان وظیفه او را از عنوان «رسول» جدا کرد.
نبی و رسول؛ دو عنوان با دو جایگاه
قرآن کریم هم از «نبی» سخن میگوید و هم از «رسول». این دو واژه در تمام موارد به یک معنا استعمال نشدهاند.
رسول، از جهت رسالت، فرستاده خدا و مأمور ابلاغ پیام الهی است؛ اما «نبی» عنوان دیگری است که قرآن برای پیامبران به کار میبرد.
برای روشن شدن این تفاوت، میتوان به آیاتی توجه کرد که در یکجا رسول و در جای دیگر نبی را مورد خطاب قرار میدهند.
در سوره احزاب، در جریان قضیه زید و زینب، ابتدا سخن از رسول مطرح میشود و سپس در آیات بعد عنوان «نبی» به کار میرود. همین تغییر تعبیر میتواند مورد توجه قرار گیرد؛ زیرا قرآن در انتخاب واژههای خود دقت دارد.
از این منظر، نباید هر سخنی را که از پیامبر صادر شده، بدون بررسی جایگاه و موقعیت آن، عیناً با پیام الهی یکسان دانست.
ماجرای زید و زینب؛ یک نمونه مهم قرآنی
یکی از مهمترین بخشهای این بحث، آیات ۳۶ تا ۳۸ سوره احزاب است.
خداوند میفرماید:
وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلَا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا أَن يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ ۗ وَمَن يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالًا مُّبِينًا
هیچ مرد مؤمن و زن مؤمنی را نرسد که چون الله و رسول او در کاری حکم کنند، برای آنان در کارشان اختیار دیگری باشد؛ و هر کس الله و رسول او را نافرمانی کند، به گمراهی آشکاری افتاده است.
این آیه یک اصل مهم را بیان میکند: هنگامی که خدا و رسول او دربارۀ امری حکم کنند، مؤمن نمیتواند در برابر حکم الهی اختیار دیگری برای خود قرار دهد.
اما پرسش اساسی این است: آیا در اینجا رسول، حکمی مستقل از خدا صادر میکند؟
ادامه داستان به فهم مسئله کمک میکند.
زید چه کسی بود؟
زید بن حارثه در خانه پیامبر پرورش یافته بود و در میان مردم به عنوان فرزندخوانده پیامبر شناخته میشد. قرآن در همین سوره احزاب تصریح میکند که فرزندخوانده، فرزند نسبی انسان نیست:
ادْعُوهُمْ لِآبَائِهِمْ هُوَ أَقْسَطُ عِندَ اللَّهِ
آنان را به نام پدرانشان بخوانید؛ این نزد الله عادلانهتر است.
زید با زینب ازدواج کرده بود، اما این ازدواج ادامه پیدا نکرد و سرانجام زید از زینب جدا شد.
در همین زمینه، خداوند خطاب به پیامبر میفرماید:
أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ وَاتَّقِ اللَّهَ
همسرت را نزد خود نگه دار و از الله پروا کن.
در ظاهر، این سخن خطاب به پیامبر است؛ اما آیه بعد نشان میدهد که مسئله فراتر از یک موضوع شخصی بوده است.
چرا این ازدواج در قرآن مطرح شده است؟
خداوند پس از بیان جریان طلاق زینب میفرماید:
فَلَمَّا قَضَىٰ زَيْدٌ مِّنْهَا وَطَرًا زَوَّجْنَاكَهَا لِكَيْ لَا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ فِي أَزْوَاجِ أَدْعِيَائِهِمْ إِذَا قَضَوْا مِنْهُنَّ وَطَرًا ۚ وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولًا
پس هنگامی که زید نیاز خود را از او به پایان رساند، او را به ازدواج تو درآوردیم تا بر مؤمنان دربارۀ همسران فرزندخواندههایشان، هنگامی که آنان از آنان جدا شوند، تنگنایی نباشد؛ و فرمان الله انجامشدنی است.
نکته اساسی در این آیه، تعبیر «زَوَّجْنَاكَهَا» است:
«ما او را به ازدواج تو درآوردیم.»
یعنی قرآن این ازدواج را به تصمیم مستقل شخصی نسبت نمیدهد، بلکه آن را به فرمان و اراده الهی مرتبط میسازد.
هدف نیز صریحاً بیان شده است: از میان برداشتن یک تصور نادرست دربارۀ فرزندخواندگی و روشن ساختن این مسئله که همسر فرزندخوانده، پس از پایان ازدواج او، مانند همسر فرزند نسبی نیست.
در پایان آیه نیز میفرماید:
وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولًا
و فرمان الله انجامشدنی است.
پس محور اصلی داستان، اجرای فرمان خداست.
«معروف» در قرآن چیست؟
در سوره ممتحنه، هنگام بیان بیعت زنان مؤمن، خداوند میفرماید:
وَلَا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ
و در کار معروف از تو نافرمانی نکنند.
واژه «معروف» در قرآن مفهومی گسترده دارد و در بسیاری از موارد به کار نیک، شناختهشده و مطابق با حق و حکم الهی اشاره میکند.
در اینجا نیز نمیتوان واژه «معروف» را از چارچوب احکام الهی جدا کرد. اگر خداوند دربارۀ یک مسئله حقی برای انسان قرار داده باشد، صرف دستور شخصی دیگری نمیتواند آن حق را از او سلب کند.
از همین رو، در بررسی ماجرای زید و زینب، باید میان حکم الهی و دستور شخصی تفاوت گذاشت.
پیامبر در مقام نبی نیز تابع فرمان خداست
یکی از نکات مهم این بحث آن است که پیامبران خود نیز بندگان خدا هستند و در برابر فرمان او اختیار مستقلی ندارند.
خداوند در سوره احزاب میفرماید:
مَّا كَانَ عَلَى النَّبِيِّ مِنْ حَرَجٍ فِيمَا فَرَضَ اللَّهُ لَهُ ۖ سُنَّةَ اللَّهِ فِي الَّذِينَ خَلَوْا مِن قَبْلُ ۚ وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَرًا مَّقْدُورًا
بر نبی در آنچه الله برای او مقرر کرده است هیچ تنگنایی نیست؛ این سنت الله دربارۀ کسانی است که پیش از این گذشتهاند؛ و فرمان الله اندازهگذاریشده و مقدر است.
در این آیه، تعبیر «سُنَّةَ اللَّهِ» بسیار قابل توجه است.
سنت در اینجا به معنای یک قانون و روش الهی است؛ یعنی روشی که خداوند دربارۀ پیامبران پیشین نیز جاری کرده است.
بنابراین، «سنت» در این کاربرد قرآنی، به سخن شخص پیامبر در کنار قرآن اشاره نمیکند؛ بلکه به روش و قانون الهی اشاره دارد.
سنت در قرآن چه معنایی دارد؟
واژه «سنت» و مشتقات آن در قرآن در موارد متعددی آمده است. از جمله:
سُنَّةَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ مِن قَبْلُ
روش و سنت الله که پیش از این گذشته است.
و نیز:
وَلَن تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَبْدِيلًا
و هرگز برای سنت الله تغییری نخواهی یافت.
همچنین در سوره نساء میفرماید:
يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ وَيَهْدِيَكُمْ سُنَنَ الَّذِينَ مِن قَبْلِكُمْ
الله میخواهد برای شما روشن سازد و شما را به روشهای کسانی که پیش از شما بودند هدایت کند.
وقتی این آیات در کنار هم قرار داده شوند، «سنت» در کاربرد قرآنی بیشتر در معنای روش، قانون و نظامی که خداوند قرار داده است ظاهر میشود.
از این جهت، لازم است میان «سنت الله» در قرآن و اصطلاح «سنت» در برخی مباحث بعدی علوم اسلامی تفاوت گذاشته شود.
آیا سنت یک منبع مستقل در کنار قرآن است؟
یکی از مسائل اساسی در این بحث همین پرسش است.
اگر «سنت» را در کاربرد قرآنی بررسی کنیم، با تعبیرهایی مانند «سنت الله» و «سنت پیشینیان» روبهرو میشویم و این کاربردها به قوانین و روشهای الهی اشاره دارند.
اما در اصطلاح فقهی و اصولی، «سنت» بعدها برای سخنان، اعمال و تقریرات پیامبر نیز به کار رفته و در کنار قرآن به عنوان یکی از منابع استنباط مطرح شده است.
بحث مورد نظر این است که آیا میتوان این اصطلاح را مستقیماً به معنای قرآنی «سنت» نسبت داد یا باید میان این دو کاربرد تفاوت گذاشت.
در این نگاه، آنچه برای مسلمانان حجت دینی است، همان چیزی است که خداوند در کتاب خود مقرر کرده و رسول آن را به مردم ابلاغ نموده است.
از این جهت، اطاعت از رسول به معنای اطاعت از پیام الهی است، نه ایجاد یک منبع مستقل در برابر خدا.
کتاب و حکمت
خداوند در قرآن بارها از کتاب و حکمت در کنار یکدیگر سخن گفته است.
در سوره آلعمران میفرماید:
وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ لَمَا آتَيْتُكُم مِّن كِتَابٍ وَحِكْمَةٍ
و هنگامی که الله از پیامبران پیمان گرفت که آنچه از کتاب و حکمت به شما دادهام…
این آیه، کتاب و حکمت را در ارتباط با انبیا مطرح میکند.
بنابراین، حکمت را نمیتوان بدون بررسی آیات قرآن، به صورت خودکار مساوی با سخنان و رفتارهای پیامبر دانست.
قرآن همچنین میفرماید:
يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَن يَشَاءُ ۚ وَمَن يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْرًا كَثِيرًا
او به هر کس که بخواهد حکمت میدهد؛ و هر کس به او حکمت داده شود، خیر فراوانی به او داده شده است.
پس حکمت مفهومی نیست که تنها به یک شخص اختصاص داده شده باشد.
قرآن حتی دربارۀ لقمان از عطای حکمت سخن میگوید:
وَلَقَدْ آتَيْنَا لُقْمَانَ الْحِكْمَةَ
و به یقین، ما به لقمان حکمت عطا کردیم.
در قرآن دلیلی وجود ندارد که لقمان را در شمار انبیا قرار دهد؛ بنابراین، نسبت دادن حکمت به غیر انبیا نیز نشان میدهد که «حکمت» مفهومی گستردهتر از یک اصطلاح خاص است.
حکمت و تفسیر سنتی
در بخشی از میراث اصول فقه، حکمت به «سنت رسول الله» تفسیر شده است. در این دیدگاه، کتاب و سنت دو عنوان مرتبط اما متمایز تلقی میشوند و سنت به عنوان توضیحدهندۀ قرآن مطرح میشود.
اما اگر خود آیات قرآن را مبنا قرار دهیم، میبینیم که قرآن حکمت را به انبیا نسبت میدهد و در مواردی نیز آن را به اشخاص دیگری مانند لقمان نسبت داده است.
از این رو، نمیتوان تنها با قرار دادن دو واژه «کتاب» و «حکمت» در کنار هم نتیجه گرفت که منظور از حکمت، مجموعهای از سخنان دینی خارج از قرآن است.
برای رسیدن به چنین نتیجهای، باید دلیل صریح قرآنی وجود داشته باشد.
آیا پیامبران از خطا مصوناند؟
موضوع دیگری که با مسئلۀ سنت و حجیت سخنان پیامبر ارتباط پیدا میکند، مسئلۀ عصمت است.
اگر هر سخن و رفتار پیامبر در مسائل دینی، بدون هیچ تفکیکی، وحی الهی تلقی شود، این پرسش پیش میآید که آیا پیامبران در تمام رفتارهای خود از هر خطایی مصون بودهاند؟
قرآن دربارۀ پیامبر میفرماید:
قُلْ مَا كُنتُ بِدْعًا مِّنَ الرُّسُلِ وَمَا أَدْرِي مَا يُفْعَلُ بِي وَلَا بِكُمْ ۖ إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحَىٰ إِلَيَّ وَمَا أَنَا إِلَّا نَذِيرٌ مُّبِينٌ
بگو: من نخستین رسول نیستم و نمیدانم با من و با شما چه خواهد شد؛ من تنها از آنچه به من وحی میشود پیروی میکنم و جز هشداردهندۀ آشکار نیستم.
در این آیه، پیامبر خود را پیرو وحی معرفی میکند.
این تعبیر اهمیت فراوان دارد: پیامبر تابع وحی است، نه اینکه وحی تابع خواست او باشد.
بنابراین، معیار نهایی برای تشخیص حکم الهی، وحیای است که خداوند نازل کرده است.
رسول نمیتواند از جانب خود پیام الهی بسازد
اگر کسی به عنوان فرستادۀ یک حکومت یا شخص نزد دیگری فرستاده شود، اعتبار سخن او به مأموریتی وابسته است که از فرستنده دریافت کرده است.
اگر فرستاده، خواست شخصی خود را به جای پیام فرستنده قرار دهد، دیگر نمیتوان گفت که پیام فرستنده را رسانده است.
همین اصل دربارۀ رسول نیز قابل توجه است. رسول در مقام رسالت، مأمور ابلاغ پیام خداست.
به همین دلیل قرآن میفرماید:
وَمَا عَلَى الرَّسُولِ إِلَّا الْبَلَاغُ الْمُبِينُ
بر رسول جز رساندن آشکار پیام نیست.
پس مقام رسول، مقام انتقال پیام الهی است.
این مسئله همچنین توضیح میدهد که چرا اطاعت از رسول در قرآن با اطاعت از خدا پیوند خورده است. مردم با اطاعت از پیام رسول، از حکم و پیام خدا اطاعت میکنند.
اطاعت پیامبر از خدا
این مسئله تنها درباره مردم نیست؛ پیامبر نیز خود مأمور به پیروی از وحی است.
خداوند در سوره احقاف میفرماید:
قُلْ مَا كُنتُ بِدْعًا مِّنَ الرُّسُلِ وَمَا أَدْرِي مَا يُفْعَلُ بِي وَلَا بِكُمْ ۖ إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحَىٰ إِلَيَّ
بگو: من نخستین رسول نیستم و نمیدانم با من و با شما چه خواهد شد؛ من تنها از آنچه به من وحی میشود پیروی میکنم.
این آیه نشان میدهد که پیامبر نیز در مقام بنده و رسول خدا، تابع وحی است.
از همین رو، اطاعت از رسول را نباید به معنای اطاعت مستقل از یک انسان در برابر خدا دانست؛ بلکه باید آن را در چارچوب رسالت و ابلاغ وحی فهم کرد.
سنت الله؛ قانونی که تغییر نمیکند
قرآن درباره سنت خداوند میفرماید:
وَلَن تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَبْدِيلًا
هرگز برای سنت الله تغییری نخواهی یافت.
در اینجا «سنت» به یک روش یا قانون ثابت الهی اشاره دارد.
این مفهوم در موارد مختلف قرآن دیده میشود: خداوند برای زندگی انسانها، برای پیامبران و برای جوامع، قوانین و روشهایی قرار داده است که تابع خواست افراد نیستند.
بنابراین، هنگامی که قرآن از «سنت الله» سخن میگوید، مراد سخنان یک انسان در کنار کتاب خدا نیست؛ بلکه سخن از نظام و قانون الهی است.
نتیجهگیری
بررسی مجموعه آیاتی که در این بحث مطرح شد، چند نکته اساسی را روشن میسازد.
نخست اینکه رسول، فرستاده خدا و مأمور ابلاغ پیام اوست. قرآن وظیفه اصلی رسول را «بلاغ مبین» معرفی میکند. از این رو، اطاعت از رسول در مقام رسالت، به معنای اطاعت از پیام و حکم خداوند است.
دوم اینکه قرآن میان «نبی» و «رسول» تفاوتهایی در کاربرد قائل شده است و نمیتوان بدون توجه به این تفاوت، هر کاربرد این دو واژه را یکسان دانست.
سوم اینکه ماجرای زید و زینب در سوره احزاب، در نهایت به اجرای یک حکم الهی مربوط میشود. قرآن صریحاً میگوید:
زَوَّجْنَاكَهَا
ما او را به ازدواج تو درآوردیم.
و سپس هدف این حکم را نیز بیان میکند: از میان برداشتن تنگنا و تصور نادرست دربارۀ همسران فرزندخواندگان.
چهارم اینکه «سنت» در کاربرد قرآنی، در مواردی مانند «سنت الله» و «سنت پیشینیان» به معنای روش، قانون و نظام الهی آمده است. قرآن میفرماید که سنت خدا تغییرپذیر نیست.
پنجم اینکه «حکمت» نیز مفهومی است که قرآن آن را تنها به یک شخص اختصاص نداده است؛ بلکه آن را به پیامبران و حتی اشخاص دیگری مانند لقمان نسبت داده است. بنابراین، برای تعیین معنای حکمت باید به مجموعه آیات قرآن توجه کرد.
در نهایت، مسئلۀ اصلی این است که معیار شناخت حکم الهی باید خود پیام الهی باشد. رسول این پیام را دریافت و به مردم ابلاغ میکند و مؤمنان نیز با پیروی از آن به اطاعت خداوند میرسند.
از همین منظر، لازم است در بررسی مفهوم «سنت»، میان معنای این واژه در قرآن و کاربرد اصطلاحی آن در دورههای بعدی علوم اسلامی تفکیک صورت گیرد. چنین تفکیکی میتواند زمینه را برای بازخوانی دقیقتر بسیاری از مباحث مربوط به اطاعت رسول، نبوت، رسالت، حکمت و منابع احکام دینی فراهم سازد.
