سؤال:
به دلیل اینکه نمیتوانم برای نماز صبح از خواب بیدار شوم، گاهی احساس میکنم نمازهایی را که در اوقات دیگر به جا میآورم نیز بیهوده است و فایدهای ندارد. در چنین شرایطی چه توصیهای میفرمایید؟
پاسخ:
اینکه انسان بگوید «نمیتوانم برای نماز صبح بیدار شوم»، بهخودیخود عذر موجهی برای ترک آن نیست؛ زیرا نماز صبح نیز از جمله فرائض الهی است و مؤمن باید برای ادای آن، اسباب و مقدمات لازم را فراهم سازد.
خدای متعال میفرماید:
﴿لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا﴾
“خداوند هیچکس را جز به اندازه توانش تکلیف نمیکند”
(بقره، ۲۸۶)
بنابراین، اصل بر آن است که انسان در حدود توان خویش برای انجام فرمان الهی تلاش کند و ناتوانی ناشی از سستی، بینظمی یا عادتهای نادرست را نباید با ناتوانی حقیقی یکی دانست.
کسی که شبها بدون ضرورت تا ساعات دیرهنگام بیدار میماند، طبیعی است که هنگام اذان صبح با دشواری بیدار شود. اصلاح وقت خواب، کنار گذاشتن سرگرمیهای غیرضروری در ساعات پایانی شب و فراهم کردن وسایل بیدار شدن، بخشی از مسئولیتی است که انسان در برابر این فریضه بر عهده دارد. مؤمن باید زندگی خویش را به گونهای تنظیم کند که عبادت الهی در حاشیه زندگی او قرار نگیرد.
از سوی دیگر، اگر نماز صبح از انسان فوت شد، نباید شیطان او را به ناامیدی بکشاند و چنین القا کند که چون یک نماز را از دست دادهای، پس نمازهای دیگر نیز بیفایدهاند. این اندیشه، خود میتواند انسان را از مسیر بندگی دور کند. هر عبادتی جایگاه و ارزش خود را دارد و کوتاهی در یک مورد، مجوز ترک دیگر فرائض نیست.
مؤمن اگر در انجام عبادتی دچار لغزش شد، باید به سوی خدا بازگردد، برای جبران کوتاهی خویش اقدام کند و از تداوم در عبادت بازنایستد. راه بندگی، راهی است که با یک لغزش پایان نمیپذیرد؛ بلکه آنچه اهمیت دارد، بازگشت، توبه، اصلاح و استمرار در عمل صالح است.
بیدار شدن در آن هنگام، پیش از آنکه انسان به مشغلههای دنیا بپردازد، فرصتی است برای اینکه روز خود را با یاد خدا آغاز کند. در این بیداری، حکمتها و آثار تربیتی فراوانی نهفته است؛ از تقویت اراده و نظم انسان گرفته تا توجه دادن دل به خداوند پیش از آنکه امور دنیوی سراسر وجود او را فراگیرد.
ازاینرو، اگر بیدار شدن برای نماز صبح برای شما دشوار است، به جای آنکه اصل نمازهای خود را زیر سؤال ببرید، باید سبب این دشواری را اصلاح کنید. زودتر خوابیدن، پرهیز از بیداری بیدلیل در شب، تنظیم ساعت بیداری و توکل بر خدا، همگی میتوانند در این مسیر مؤثر باشند.
و اگر گاهی با وجود تلاش، خواب بر شما غلبه کرد، ناامید نشوید بلکه پس از بیدار شدن، وظیفه شرعی خود را انجام دهید و از ادامه نماز و عبادت دست نکشید. مؤمن حقیقی کسی نیست که هرگز لغزش نداشته باشد، بلکه کسی است که پس از لغزش، راه بازگشت به سوی خدا را ترک نکند.
این پاسخ توسط هیئت «مرکز پژوهشی علوم دین و فطرت» ارائه شده است.
